قتل عام سومگائیت حوادث تراژیکی است که که در دوران "پروسترویکا" و آخرین روزهای فروپاشی  اتحاد شوروی در شهر صنعتی سومگائیت، شهری که از لحاظ اقتصادی رو به افول و فقر فراگیر دامن گیر آن بود روی داد.  در 28 فوریه 1988 در نتیجه تحریکات برنامه ریزی شده ای 32 نفر ( 26 ارمنی، 6 آذربایجانی ) کشته و بسیاری زخمی شده  و اموال عمومی و شخصی قابل توجهی نیز  آسیب دیدند.

این حوادث بلافاصله بوسیله ماشین تبلیغاتی ناسیونالیست های ارمنی با آمار و ارقام اغراق آمیز و غیر واقعی بعنوان " قتل عام وسیع" و حتی " نسل کشی" معرفی شد، تا جائی که آنرا تعقیب و آزار ارمنی ها و حتی علت جنگ بین

آذربایجان و ارمنستان در قره باغ قلمداد کردند.  این ادعا ها که بوسیله محافل ناسیونالیست ارمنی انجام می شد، بزودی در آمریکا که تعداد زیادی ارمنی در آنجا زندگی می کنند شدت بیشتری یافته و افکار عمومی آمریکا را با ادعا های غیر واقعی تحت تاثیر قرار داد.

در این مورد برای روشن شدن ماهیت آن حوادث، ضرورت دارد که واقعیت های اساسی حوادث تراژیک سومگائیت یادآوری گردد:

1-  از سال 1985 بویژه از سال 1987، 11 هزار آذربایجانی از ارمنستان از خانه و کاشانه خود اخراج شدند، آنها اولین پناهندگان منازعه قره باغ  محسوب می شوند.  در حین این حوادث، تظاهرات زیادی توسط ارمنی های ایروان و استپاناکرت (خان کندی) با مطالبه جدائی قره باغ از آذربایجان و متقابلا تظاهراتی توسط آذربایجانی های قره باغ در مخالفت با جدائی قره باغ از آذربایجان صورت می گرفت.  وقتی هزاران آذربایجانی و کرد شروع به ترک ارمنستان کردند تنش بیش از پیش بالا گرفت.

ترک ارمنستان با "تشویق" و "اقدامات فعال" ناسیونالیست های ارمنی و یا با پیش بینی حوادث تلخی که در انتظار آذربایجانی ها در ارمنستان بود انجام می گرفت.  در میان پناهندگان تعداد زیادی ذوج های آذری- ارمنی وجود داشتند که آنها نیز خانه و کاشانه خود را رها کردند.  پناهندگان اکثرا در شهرهای نزدیک مرز ارمنستان مانند "خوجالی" و "شوشا" و یا در شهر صنعتی "سومگائیت" در شمال باکو پناه یافته و یا اسکان داده شدند.  (1)

 

2-  در 14 فوریه 1988 ناسیونالیست های ارمنی اولین تظاهرات وسیع خود را در قره باغ برگزار کردند.  در 20 فوریه آنها از مقامات مرکزی اتحاد شوروی تقاضا کردند که قره باغ از آذربایجان جدا و به ارمنستان الحاق گردد.  این در حالی بود که:

"ناسیونالیسم قومی سازمان یافته ای که بتواند از طرف آذربایجانی ها سخن بگوید در 26 فوریه 1988 وجود نداشت.  مردم آذربایجان به سختی شروع به تحت تاثیر قرار گرفتن حوادث ارمنستان کرده بودند،  در واقع بیشتر آذری ها با این حوادث شوکه شده بودند". (2)

3-   در 22 فوریه 1988 اولین قربانی های منازعه قره باغ ظاهر شدند:  دو جوان آذربایجانی، بختیار اولی یف (16 ساله) و علی حاجی یف (23 ساله) در قره باغ  به ضرب گلوله کشته شدند.  کشته شدن آنها به دلیل تعلق قومی آنها بود.  این واقعیت  در 27 فوریه 1988 در رادیو- تلویزیون دولتی اتحاد شوروی بوسیله رئیس دادستانی نظامی و معاون دادستان کل اتحاد شوروی ژنرال " الکساندرکاتوسف" اعلام گردید.  " قتل این دو جوان آذری تا مدتی فاش نشد، ولی وقتی گزارش ها در مورد قتل دو جوان با تاخیر منتشر شد خشونت در گرفت".(3) 

4-  سومگائیت که سومین شهر بزرگ آذربایجان با 300.000 هزار جمعیت به فاصله نیم ساعت مسافت با اتوموبیل در شمال باکو قرار دارد، دارای 14.000 هزار جمعیت ارمنی ( 4.67% کل جمعیت سومگائیت ) است.  طبق گزارش دفتر دادستانی اتحاد شوروی 26 نفر (0.20% جمعیت ارمنی شهر) در حوادث تراژیک سومگائیت کشته شدند.  منابع مستقل ارمنی این رقم را بین 32- 28 نفر اعلام کردند، در حالیکه ناسیونالیست های ارمنی مدعی شدند که 450 نفر در حوادث سومگائیت کشته شده اند !؟  امروز 800 ارمنی در سومگائیت زندگی می کنند و کل ارمنی های ساکن شهرهای عمده جمهوری آذربایجان 30.000 نفر است، در حالیکه همه آذربایجانی ها ارمنستان را ترک کرده اند.  مجموعا 194.000 هزار آذربایجانی از ارمنستان پاک سازی شده و اخراج گردیده اند.

 

5-  شهروندان آذربایجان، نخبه گان روشنفکری و حکومت آذربایجان این حوادث تراژیک و خشونت های ناشی از آن را علنا محکوم کردند، و همچنین به قربانیان خشونت کمک و از آنها حمایت کردند.

6-   طبق:   "پرونده جنائی شماره 88- 55461/ 18، جلد . 29، ص. 250 اتحاد شوروی"،  صد ها نفر از ملیت های مختلف بخاطر این کشتار، تاراج و خشونت ها  دستگیر شدند.  در میان دستگیر شدگان که آذربایجانی ها، ارمنی ها، روس ها و لزگی ها بودند بیش از 80 نفر محکوم به زندان  شدند. (4)

7-   در میان سردستگان این فتنه جوئی ها که قاتل 7 نفر از 26 نفر  مقتولین ارمنی بودند  "ادوارد گریگوریان" و " ژیراییرعزیز بکیان" در کنار ارمنی های دیگری بودند که  به جرم جنایت و تبه کاری محکوم شدند.

8-  اکثر تحقیقات و بازجوئی ها بوسیله مقامات حکومت مرکزی اتحاد شوروی که از مسکو آمده بودند انجام پذیرفت.  اکثر مدارک و اسناد مربوط به این جنایات از آذربایجان به مسکو منتقل شده و هرگز به آذربایجان بازگردانده نشدند.  سردستگان این فتنه جوئی ها از جمله "گریگوریان" در سال 1995 از زندان روسیه آزاد شدند!

9-  این رفتار غیرعادی، آذربایجانی ها را به این نتیجه گیری رهنمون شد که که قتل عام سومگائیت یک عمل تحریک آمیز و خرابکاری عمدی بوده که از طرف برخی از عناصر حزب کمونیست شوروی برای دامن زدن به اختلافات قومی بین آذری ها و ارمنی ها بوده است، با این هدف که طرفداران استقلال آذربایجان و ارمنستان را بجای مبارزه علیه حکومت مرکزی اتحاد شوروی، بجان هم بیندازند.  یعنی نمونه کلاسیک اختلاف بیانداز و حکومت کن.

10-  واقعیت فوق توسط وزیر دفاع سابق، نخست وزیر فعلی و رئیس شورای امنیت ملی و رئیس جمهور محتمل آینده ارمنستان آقای " سرژ سرکیسیان" در اثنای دادرسی پارلمانی در 30 مارس 2005 تائید شد:  " دلایلی برای این قضاوت وجود دارد که قتل عام و کشتار ارمنی های بی آزار در سومگائیت  با اطلاع کمیته مرکزی حزب کمونیست شوروی در مسکو عملی گردیده است".  سرکیسیان این نظر خود را یک بار دیگر به هنگام سخنرانی در "نشنال کلاب پرس" در واشنگتن دی- سی در اکتبر 2005 تکرار نمود.

11-  "همچنین، همانند دوران روسیه تزاری رفتار حکومت مرکزی اتحاد شوروی نسبت به دو جمهوری آذربایجان و ارمنستان نیز قابل تامل است.  گورباچف ماهها با ارمنی ها گفتگو و تقاضای آنان را پذیرفت و به آنها قول داد که قبل از به کار بردن نیروی نظامی کاری برای آنها انجام دهد.  ولی در آذربایجان او بلافاصله متوسل به نیروهای نظامی شد، و محاکمه آذربایجانی ها با عنوان "ضد ارمنی ها" در خارج از جمهوری آذربایجان انجام پذیرفت.  در واقع حکومت مرکزی شوروی تسلیم اتهامات ارمنی ها  مبنی بر اینکه محاکمه در آذربایجان بیطرفانه نخواهد بود، شدند.  در حوادث سومگائیت تعدادی آذربایجانی به قتل رسیده و گزارش شده بودند، ولی هیچ گزارشی از محاکمه  ارمنی هائی که مرتکب این جنایات شده بودند وجود نداشته است.  مطبوعات شوروی فقط به خبرهائی که از ایروان، استپاناکرت (خان کندی) و ارمنی های ساکن مسکو می رسید استناد می کردند.  آنها به ندرت به خبری از باکو استناد می کردند.  این رفتار مسکو بطور وسیعی در میان ترک های آذربایجانی احساس تبعیض علیه آنها را منعکس می کرد".  (5)

12-  اما رهبری حزب کمونیست احساس پشیمانی از این رفتار خود نکرد، چنانکه  گورباچف در نطق خود در دفتر سیاسی حزب کمونیست شوروی که بعد از حوادث سومگائیت در مارس 1988 ایراد کرد چنین گفت:  " تا آنجائی که به این مسائل مربوط می شود (حوادث سومگائیت) ما عکس العمل درست نشان دادیم .... ما به اقدامات مؤثری دست زدیم، همچنانکه معلوم شد این اقدامات ضرورت داشت. بطور خلاصه،  ما به حوادث احاطه داشتیم و می توانستیم روی آنها تاثیر بگذاریم و از بدتر شدن اوضاع جلوگیری کنیم". (6)

13-  بعلاوه  در اجلاس دفتر سیاسی حزب کمونیست شوروی در 29 فوریه 1988 که بلافاصله بعد از تراژدی سومگائیت برگزار شد گوباچف گفت:  "اکنون موضوع اساسی این است که ما باید طبقه زحمتکش را، مردم را، داوطلبان مردم را به جنگ علیه این جنایتکاران بفرستیم، بدین وسیله آنها خواهند توانست اوباش و افراطیون را متوقف کنند، همچنانکه در "آلما اتا" اتفاق افتاد".  (7)

اتفاقا او به سرکوب بیرحمانه مطالبات مشروع مردم قزاقستان در آلما اتا پایتخت قزاقستان در سال 1986 اشاره می کرد، به حوادثی که ارتش شوروی برعلیه شهروندان قزاقستان مورد استفاده قرار گرفت، همچنانکه، این ارتش در 20 ژانویه 1990 در باکو، در سال 1989 در تفلیس و در سال 1991 در ویلنیوس ( پایتخت لیتوانیا ) برعلیه مطالبات مشروع جمهوری های اتحاد شوروی بکار گرفته شد.

14-  حوادث تراژیک سومگائیت بهیچ وجه تنها حادثه از این نوع در اطراف {جمهوری های شوروی} اتحاد شوروی نبود:  چنانکه ناآرامی های عشق آباد و "نبیت داغ" در اول و نهم مه 1989، قتل عام در دره فرغانه در جون 1989 و برخورد های قومی در "نووی اوزئن" و "مان قیشلاق" 20- 17 جون 1989، برخوردهای آبخازیا- گرجستان در آبخازیا 1989، گرجستان- اوستیا در اوستیای جنوبی 1989 اتفاق افتادند. (8)

15-  واقعیات حوادث تراژیک سومگائیت (1988) تحریف شده و تحت تاثیر تبلیغات سنگین و تراژدی های بزرگتر بعدی پنهان مانده است.  تراژدی هائی همچون قتل عام شماری از آذربایجانی ها در طول سال 1988 در ( گوگارت و اسپیتاک) ارمنستان، قتل عام بیش از 400 نفر آذربایجانی در حوادث "ژانویه سیاه" باکو (1990) توسط ارتش و نیروهای وزارت کشور اتحاد شوروی،  نسل کشی بیش از 600 نفر آذربایجانی در خوجالی در فوریه 1992 - بزرگترین قتل عام  در منطقه تا به امروز.  همه این تراژدی ها به روابط آذربایجان و ارمنستان ضربه های جبران ناپذیری وارد کرده است، که بایستی دقیقا مورد تحقیق و بررسی قرار گرفته  و آمرین آن جنایت ها به دست عدالت سپرده شوند.  تراژدی سومگائیت که باعث کشته شدن مردم از ملیت های مختلف شد، باید در متن تاریخی وسیع تر اشغال قره باغ و مناطق دیگر آذربایجان بوسیله نیروهای مسلح ارمنستان مورد بررسی قرار گیرد.  این اشغال سبب آوارگی بیش از 800 هزار و کشته شدن بیش از 20 هزار آذربایجانی شده است و البته، بازی رژیم شوروی با زندگی میلیون ها انسان که در اطراف {جمهوری های شوروی} آنها زندگی می کردند.

توضیح:   ترجمه فوق از منبع:   "شبکه آذری های آمریکا" گرفته شده است.  این نامه برای آگاهی رسانه ها، نمایندگان مجلس، سیاست مداران، دانشگاهیان... آمریکا از حوادث 28 فوریه 1988 سومگائیت در تاریخ 3 فوریه 2008 نوشته شده است.

مملکت آزادستان – حکومت ملی آذربایجان جنوبی

در 9 آگوست 1919 قراردادی بین ایران و انگلستان بسته شد که رسما ایران را تحت الحمایه انگلیس میکرد. این قرارداد موجب شعله ور شدن مبارزات مردم شد و آذربایجان نیز همچون سایر نقاط ایران به پا خواست . در اکتبر 1919 مبارزان و مردم تبریز والی حکومت را از شهر بیرون کردند . به فاصله کمی نیروهای انگلیسی نیز در اثر فشار مردم تبریز مجبور شدند از شهر خارج شوند. در نتیجه شرایط تاریخی حاصل از جنگ جهانی اول ، در آذربایجان جنوبی نیز همانند آذربایجان شمالی مردم به منظور تشکیل حکومت مستقل ملی به پا خواستند. در طول سالهای جنگ آذربایجان جنوبی نیز مانند سایر نقاط ایران به میدان جنگ دولت های بیگانه تبدیل شده بود.   استبداد داخلی و استعمار خارجی مردم را به تنگ آورده بود. اگرچه در اثر انقلاب در روسیه دوران تزارها به پایان رسیده بود اما قشون روسیه همچنان آذربایجان جنوبی را در اشغال خود نگه داشته بود.   مبارزه مردم با استبداد داخلی و اشغالگران خارجی جهت رسیدن به آزادی و دموکراسی در آذربایجان نیز همچون سراسر ایران در جریان بود اما این مبارزات در آذربایجان خیلی سریع جنبه حرکت آزادی بخش ملی(قومی) به خود گرفت.   اتفاقات روسیه ، پیروزی حرکات آزادی خواهانه در آذربایجان شمالی ، دست یابی به یک دولت مستقل و اصلاحات دموکراتیک در جمهوری دموکراتیک آذربایجان در شمال باعث دلگرمی هرچه بیشتر مبارزان در جنوب می شد.   مبارزات مردم آذربایجان را شیخ محمد خیابانی (1879-1920) رهبری می کرد.   شیح محمد خیابانی و مبارزان تحت امر او با مبارزه بر علیه استبداد داخلی و اشغالگران خارجی خواهان اصلاحات دموکراتیک ، برابری و عدالت ، لغو حکومت پادشاهی و تاسیس حکومتی دموکرات در ایران و اعطای حق خود مختاری برای آذربایجان جنوبی و ... بودند.   در اوایل سال 1918 در حالیکه مبارزات مردم رو به گسترش بود ، قشون روس از آذربایجان جنوبی خارج شد و قشون انگلیس به بهانه مقابله با خطر تورکها وارد آذربایجان شد . در واقع انگلیسیها تشنه نفت باکو بودند . دولت انگلیس به منظور تصرف شهرهای رشت ، انزلی و باکو لشگر دیگری به فرماندهی ژنرال دنسترویل به ایران فرستاد.   در چنین شرایطی دسته های قلدر ارمنی که قبلا توسط افسران روسی مسلح شده بودند، همانند آناطولی شرقی و آذربایجان شمالی در مناطق مرزی آذربایجان جنوبی با ترکیه از قبیل ارومیه ، خوی ، سلماس ، ماکو ، سولدوز و ... نیز اقدام به قتل عام آذربایجانیها نمودند. آسوری ها و کردها نیز با حمایت و پشتیبانی افسران فرانسوی و میسیونرهای آمریکایی در قتل عام مردم فعالانه شرکت داشتند. برای پایان دادن به این وضعیت بحرانی ، نیروهای دولت ترکیه به کمک برادران تورک خود در آذربایجان جنوبی شتافتند.   در مارس 1918 نیروهای ترکیه شهرهای ارومیه ، ماکو و سلماس را از وجود اشغالگران انگلیسی و دسته های قلدر ارمنی ، کرد و آسوری پاک سازی کرده و سپس وارد تبریز شدند. به این ترتیب نسل کشی گسترده ای که بر علیه مردم در آذربایجان جنوبی شروع شده بود ، متوقف شد.   اما نیروهای ترکیه به علت شرایط نامساعد جهانی که برای ترکیه پیش آمده بود مجبور شد در نوامبر 1918 آذربایجان جنوبی را ترک نماید. انگلیسیها با استفاده از این فرصت وارد تبریز شدند و به این ترتیب تمام ایران تحت تسلط انگلیسیها در آمد.   در 9 آگوست 1919 قراردادی بین ایران و انگلستان بسته شد که رسما ایران را تحت الحمایه انگلیس میکرد. این قرارداد موجب شعله ور شدن مبارزات مردم شد و آذربایجان نیز همچون سایر نقاط ایران به پا خواست . در اکتبر 1919 مبارزان و مردم تبریز والی حکومت را از شهر بیرون کردند . به فاصله کمی نیروهای انگلیسی نیز در اثر فشار مردم تبریز مجبور شدند از شهر خارج شوند.   در 7 آوریل 1920 قیام مسلحانه مردم تبریز به رهبری شیخ محمد خیابانی شروع شد و در همین روز خیابانی با سخنرانی در مقابل مردم نام آذربایجان را به "مملکت آزادستان " تغییر داد.   مبارزان تبریز ماموران و فرستادگان دولت مرکزی را از کار برکنار و از تبریز بیرون کردند و اداره امور دولت را خود به دست گرفتند به این ترتیب استبداد رژیم شاه و حاکمیت حکومت مرکزی بر آذربایجان خاتمه یافت و زمینه تشکیل دولتی مستقل و دموکرات در آذربایجان فراهم شد. مردم نیز در جهت رسیدن به آزادی خواستار ایجاد چنین دولتی بودند.   بعد از پیروزی قیام مسلحانه مردم در تبریز ، در شهرهای خوی ، اردبیل ، آستارا ، مراغه ، اهر ، زنجان و ... نیز مردم دست به قیام زدند . قیام مردم آذربایجان در شهرهای مختلف در مبارزه با استبداد و استعمار الگوی سایر مناطق ایران شده بود.   در 23 ژوئیه 1920 حکومت ملی به رهبری شیخ محمد خیابانی در تبریز پایه گذاری شد. 24 ژوئیه، روز شروع به کار حکومت ملی ، تبریز تعطیل شد و مردم به جشن و سرور پرداختند .   با همه این احوال قصد رهبران حکومت ملی جداسازی آذربایجان از ایران و تشکیل یک کشور مستقل نبود بلکه قصد آنها برپایی حکومتی دموکرات در ایران و کسب حق خود مختاری برای آذربایجان در چهارچوب حکومت دموکرات مرکزی بود.   رهبران حکومت ملی معتقد بودند که بعد از تبریز تمام ایران قیام خواهد کرد ، حکومت پادشاهی از بین خواهد رفت و حکومتی مردمی بر سر کار خواهد آمد و آذربایجانیها نقش مهمی در اداره کشور ایفا خواهند نمود. خیابانی معتقد بود که سرانجام تبریز ایران را نجات خواهد داد. اگر چه حکومت ملی قصد تشکیل کشوری مستقل در آذربایجان را نداشت اما در زمینه های اقتصادی ، آموزشی ، بهداشتی و ... اصلاحات وسیعی را شروع کرد . وضعیت معیشتی مردم را بهبود بخشید و سعی کرد که بیسوادی را از بین ببرد. مکتبخانه ها و بیمارستان های ملی را برپا نمود و برای تدریس در مکتبخانه ها معلمانی را از باکو ، ترکیه و تفلیس دعوت نمود.   در 12 سپتامبر 1920 که بسیاری از نیروهای مسلح خیابانی برای بر چیدن اشرار محلی به اطراف تبریز رفته بودند و نیروی اندکی در شهر و اطراف عالی قاپور (مقر حکومت خیابانی و مرکزقیام ) مانده بود، قزاقهای مسلح به دستور کلنل روسی و مخبر السلطنه ، به شهر ریختند و تمام نیروهای شیخ محمد خیابانی را یا کشتند یا خلع سلاح کردند و همه مراکز آزادیخواهان و ادارات را به تصرف خود در آوردند و عالی قاپور را از اختیار شیخ خارج نمودند .   سرانجام در 14 سپتامبر 1920 با شلیک چند تیر به دست اسماعیل قزاق ، شیخ به شهادت رسید و پیکر او را در گورستان سید حمزه تبریز به خاک سپردند.

عضو هیأت نمایندگی آذربایجان در مجمع پارلمانی شورای اروپا: بنای یادبود قربانیان حادثه قوبا را باید بعنوان احیای حافظه تاریخ نگریست
عضو هیأت نمایندگی آذربایجان در مجمع پارلمانی شورای اروپا در جلسه روز پنجشنبه مسأله حفظ بناهای یادبود را مطرح ساخت. خانم غنیره پاشایئوا تصریح کرد: « ارمنستان در سرزمینهای اشغالی آذربایجان تمامی آثار باستانی و فرهنگی را از بین برده و در جای آنها بناهایی که هیچگونه سندیت تاریخی ندارد، را بنا کرد». در اجلاس روز 29 ژانویه نشست زمستانی مجمع پارلمانی شورای اروپا پیرامون گزارش ماتیاس اورشین نماینده مجارستانی تحت عنوان «رویکردی به آثار باستانی بعنوان موضوع تفسیر تاریخی مختلف در کشورهای عضو شورای اروپا» مذاکراتی انجام گرفت. این نماینده پارمان گفت که احداث بناهای یادبود در گورستانهای دسته جمعی قربانیان آذربایجانی که در سال 1918 از طرف ارتش ارمنتستان به قتل رسانده اند، در دوران شوروی اجاره داده نشد. خانم پاشایئوا خاطرنشان ساخت، لوئیس ماریا ده پوئیگ رئیس مجمه پارلمانی شورای اروپا در جریان سفر به کشورمان از گورستان دسته جمعی بعنوان علامت بارز قتل عام علیه غیرنظامیان از سوی ارامنه بازدید نموده و از منظره ای که دیده، به وحشت آمد. وی یادآور شد: «بنای یادبودی که در اینجا احداث گردیده، را باید بعنوان احیای حافظه تاریخ نگریست. هدف از حفظ این گورستان عبرت گرفتن انسانها از یک چنین فاجعه وحشتناک تاریخ میباشد». به گفته وی، بنای یادبود که به پاس قربانیان فاجعه نیروهای مسلح ارمنستان در خوجالی علیه مردم در سال 1992 را نیز بایستی از این منظر تلقی کرد.
  هیأت نمایندگی , آذربایجان , مجمع پارلمانی , شورای اروپا , بنای یادبود , قربانیان , قوبا , تاریخ , ارمنستان , گورستانهای دسته جمعی ,

“به زودي “موزه نسل کشي” در “قبرستان قوبا” احداث خواهد شد” (عکس)
نائله وليخاني معاون اول آکادمي علوم ملي آذربايجان (آ.م.ع.ا) در جلسه اي به همين مناسبت اهميت انتقال واقعيات اين نسل کشي را به نسلهاي آينده خاطر نشان ساخت. کشتار مردم بيدفاع در منطقه قوبا که توسط ارامنه انجام گرفته است به عنوان نسل کشي شناخته ميشود. در اين کشتار افراد بي دفاع به طرز فجيعي به قتل رسيده و سپس جنازه ها در گودالها و چاههاي عريض انداخته شده و با خاک پوشانده شده اند. در حال حاضر در منطقه موسوم به “قوبا مزارليغي” بيش از ۴۰۰ جمجمه انسان شناسائي شده است. اين منطقه حفاظت شده هنوز از سوي متخصصان آذربايجاني و بين المللي در حال جستجو و حفاري است. به گزارش باي بک از خبرگزاري زمان٫ حدود ۲۰ کيلومتر مربع از اين منطقه وسيع به عنوان موزه نسل کشي مورد استفاده قرار خواهد گرفت. در موزه احداثي٫ استخوانهاي باقيمانده از کشتار مذکور از پشت شيشه قابل رويت خواهد بود.
  ارامنه , نسل کشي , قوبا مزارليغي , قوبا , آذربايجان , موزه ,

نماینده پارلمان آذربایجان خواستار تسریع فعالیتهای پارلمانی این کشور در قبال ایجاد موزه قبور قتل عام جمعی در شهر قوبا شد
آزاد تبریز- به گزارش خبرگزاری “ترند نیوز”، غنیره پاشایوا نماینده پارلمان آذربایجان در جلسه سه شنبه پارلمان این کشور گفت: ما بزودی باید جهت ایجاد موزه قبور کشتار جمعی آذربایجانیان در شهر قوبا اقدمات لازم را انجام دهیم. تاخیر در این امر موجب از بین رفتن استخوانهای آشکار شده از قبور کشتار جمعی خواهد شد. جهت جلوگیری از این امر باید بودجه ای تخصیص یابد و استخوانهای آشکار شده از قبور کشتار جمعی آذربایجانیان در شرایط خاصی محافظه شود. تاسیس این موزه بهترین دلیل بر ثبوت قتل عام شدن آذربایجانیان در اوایل قرن گذشته از سوی ارامنه خواهد بود. غنیره پاشایوا نماینده پارلمان آذربایجان خواستار تسریع فعالیتهای پارلمان کشور در این قبال شد و گفت: قبور کشتار جمعی آذربایجانیان در شهر قوبا بخش مهمی از تاریخ ما است. ما باید به جهانیان ثبوت کنیم که ارمنیها قبل از قتل عام خوجالی هم آذربایجانیان را قتل عام کرده اند. گزارش خبرگزاری “ترند نیوز”: در آوریل سال ۲۰۰۷ در شهر قوبا واقع در ۱۷۰ کلومتری شمال باکو هنگام حفاری در استادیوم ورزشی قبور دسته جمعی آشکار شده است. پس از ادامه حفاری و بررسیها از سوی کارشناسان و تاریخشناسان معلوم شده که، این قبور مربوط به آذربایجانیانی است که در سال ۱۹۱۸ از سوی ارامنه در شهر قوبا قتل عام شده اند. بررسیها در این زمینه ادامه دارد و تابحال جمجمه و استخوانهای ۲۰۰ نفر از این قبور کشتار جمعی آشکار شده است. Trend
  نماینده , پارلمان , آذربایجان , موزه , قبور , قتل عام , قوبا , ارامنه ,

رئیس پارلمان شورای اروپا :

اجساد انسانهای آشکار شده درشهر قوبای آذربایجان نشانگر

 قتل عام گسترده دراین مکان است

لوئیس ماریا ده پوچ رئیس پارلمان شورای اروپا براین اعتقاد اسنت که بقایای اجساد کشف شده در شهر شمالی آذربایجان درقوبا از قتل عام گسترده انسانها خبر می دهد. ماریا ده پوچ رئیس پارلمان شورای اروپا روز پنجشنبه پس از بازدید ازگورهای دسته جمعی در شهر قوبا به خبرنگاران گفت:" من نمی توانم بگویم که این قتلها توسط چه کسانی صورت گرفته است. این یک قتل عام است و من به چشمان خود دیدم که چگونه انسانها بطور وحشیانه مورد کشتارقرارگرفته اند.
  آذربایجان , پارلمان شورای اروپا , شهر , قوبای آذربایجان , قتل عام گسترده , لوئیس ماریا ,

 

ضرورت شناسایی قتل عام آذربایجانیها در 31 مارس سال 1918 از سوی داشناکهای ارمنی

 

ترند: غنیره پاشایوا امروز در سخنرانی خود در مقابل بنای یادبود آذربایجانیان قتل عام شده در سال 1918 در شهر قوبا گفت: تا زمان ارزیابی حقوقی مساله قتل عام آذربایجانیان در سال 1918 در سطح بین المللی، تبلیغات ما در این قبال باید ادامه یابد.

وی افزود: بنیاد حیدر علی اف به رهبری مهربان علی اوا بانوی اول آذربایجان جهت آگاهی جامعه جهانی از حادثه قتل عام آذربایجانیان در سال 1918 از سوی ارامنه اقدامات زیادی انجام داده و این اقدامات تا روز مجازات عاملین این حادثه ادامه خواهد یافت.

31 مارس در آذربایجان روز قتل عام آذربایجانیها از سوی ارامنه است.
پس از آنکه داشناکهای ارمنی در سال 1918 حکومت را بدست آوردند به رهبری استپان شائومیان در ماه های مارس و آوریل در شهرهای باکو، شاماخی و برخی شهرهای دیگر آذربایجان هزاران نفر از مردم بیگناه آذربایجان را بطور وحشیانه قتل عام کردند. در آن هنگام دولت عثمانی ضمن ارائه کمکهای خود به آذربایجان از تداوم این حادثه جلوگیری کرد. این حادثه یکی از دهشتناکترین فجایع جهانی در قرن بیستم بوده است. ارامنه با این اقدام دست خود را به خون مسلمانان آلوده کردند.
در سال 1998 با دستور حیدر علی اف رهبر فقید آذربایجان 31 مارس بعنوان روز قتل عام آذربایجانیان اعلام شد.

امروز با حضور گروهی از نمایندگان پارلمانی آذربایجان در مقابل بنای یادبود شهدای حادثه قتل عام آذربایجانیان در سال 1918 مراسمی برگزار شده است.

در آوریل سال 2007 در شهر قوبا واقع در 170 کلومتری شمال باکو هنگام حفاری در استادیوم ورزشی قبور دسته جمعی آشکار شده است. پس از ادامه حفاریها و بررسیها از سوی کارشناسان و تاریخشناسان معلوم شده که، این قبور مربوط به آذربایجانیانی است که در سال 1918 از سوی ارامنه در شهر قوبا قتل عام شده اند.

نیروهای ارامنه در سال 1918 فقط در شهر قوبا 16 هزار نفر از مردم بیگناه را قتل عام نموده، 122 روستا، 26 مسجد و تعداد زیادی از خانه های مردم را ویران کرده اند.

غنیره پاشایوا افزود: یکی از دلایل عدم مجازات عاملین حادثه قتل عام آذربایجانیان تحریفاتی بوده که در زمان شوروی سابق در تاریخ آذربایجان رخ داده است. اما پس از حاکمیت حیدر علی اف در کشور بخاطر حوادث نسل کشی آذربایجانیان در سال 1918، روز 31 مارس - بعنوان روز قتل آذربایجانیان اعلام گردید. ما نباید تاریخ خود را فراموش کنیم. در مورد قتل عام آذربایجانیان از سوی ارامنه در شهر قوبا فیلم مستندی تهیه شده که بزودی به شورای اروپا و سازمانهای دیگر بین المللی ارائه خواهد شد.

واحد احمداف نماینده پارلمان آذربایجان از شهر قوبا نیز در سخنان خود گفت: آشکارشدن قبور دسته جمعی آذربایجانیان قتل عام شده در شهر قوبا در سال 1918 مهمترین سند ثبوت وقوع حادثه قتل عام مردم ما از سوی ارامنه است.

نمایندگان پارلمانی آذربایجان در شهر قوبا سپس قبور شهدای آذربایجانیان قتل عام شده در سال 1918 از سوی ارمنه را زیارت نمودند.

 

تاريخ آدلانان مبحث،چئشيد لي زامان لارا و قونو لارا عايد اولان بيرسوزدور.اسـكي زامان لارين تاريخي و اونون برابر ينده بير ده يئـني عصرين تاريخـي( معاصرتاريخ )وار دير.يئني تاريخ مبحثي ده يئنه اوچ عـصره بولونور: رُنسانس (17نجي عصير) ـ صنـعت(18نجي عصير )و يئـني عصير(19 نجو بوگونه كيمي).آنجاق بو عصيرلر چئشيدلي آد قويولسادا،اونلار بيرـ بيرينه باغلي و ياناشي يارانماقلاري هامويا بللي دير.

تاريخ بيرده قونولارا سئرا لانير، مثا ل: بـينا لارين تاريخي،انسانلارين يا شام تاريخي،توخونان پارچا لارين، قا لي لارين تاريخي،ادبيات تاريخي و... بير ده ان اونملي سي اولان سياسي تاريخ دير و بو اونم سبب ديركي تاريخ سوزو گلنده هامونون اونجه فيكري اونون سياسي بولو مونه يول آچسين. سياسي تاريخ چوخ سبب لره گوره اونملي دير، نه دن كي بيرخا لقين ياشامي و يا اولومــو، بير اولكه نين دوغـولما سي ويا عـكسينه مـحو اولما سي،يئني قدرت لرين تاپيلماسي و اون لارجا باشقا موناسبت بو تاريخ ده گوزه چارپير.بو تاريخ زامان لا ياناشي گئدير و دئمه ك تاريخين تكجه بولومودوركي اوندا مطلق دايانماق وآياق سالماق دا بئله معنا سيز و محال گورونور.بئله ليك ده گوره ك يئني تاريخ ده،300ايل عرضينده،اوز وئره ن دئيشيك ليك لر نه اولور، كيم لرين ساريسيندان باش وئرير،كيم لرين خئيرينه و كيم لرين ضررينه گئدير؟

يئني بير دولت ،اسرائيل

ايه ر« زامان» فاكتين بو باره ده اونملي اولماقينا اينانيريق،«يئر» فاكتينا دا اينانما لييق،نه دن كي گورونوب ويئنه گورونور دونيانين هربير بوجاقيندا اوز وئره ن بير بالاجا حادثه زاماني چاتديقجا،دونيانين هر بير يئرينه آياق آچيب وگله بيلير.اوناگوره ده يئني تاريخ، تكجه بيرخالقا يوخ بلكه دونيانين تامام انسانلارينا عايداولان بيرعلم سانيلير.بونا مثال اوزياشام اولكه ميزي نظرده آلاراق،اونون باشينا گله ن لري بو اوچ يوزايل عرضيند، دوشونمه ك ايچون، دونيانين هر بيربوجاقينا باش چكمه لييك:

1722 نجي ميلادي ايلينده،بويوك بريتانيانين دومانلي باش كنتي، لندن شهرينده، بير بالا ائوده، نئچه كس ييغيشيب، بير قرارا گلديلـر.اونلار بويوك بريتانيا حمايتي له، داغيلميش ديازپورالارين،دونيانين هر هاراسيندا وارديلار،بيرلشمه ك مقصدينده آند ايچديلر.اونلارين آدلاري بو گونه دك هئچ كيمسه يه معلوم دئييل،آمما اونلارين اوچ اونملي قرار لاري بئله سئرالانير:

1ـ تامام دونيادا جويوت ليي بسله مه ك
2ـ باشقا دين لري محو ائتمه ك.
3ـ دونيا خا لق لاريندا دين سيزليي وكافرليي بئجرتمك.

اونلاريــن قوردوق لاري«ما سـونـــي» مركزلر،چوخ تئز دونيا اولكه لرينده آياق آچيب و1732ده پاريـس مركزلري 1727ده جبل الطارق مركزي،1733 ده آلمانـــيا مركزي،1735 ده پورتاقال مركزي،1745 ده هولانديا مركزي،1740 دا سويس مركزي،1745 ده دانـمارك مركزي،1763 ده ايتا ليا مركزي،1765 ده بلچيك مركزي،1771 ده شـوروي مركزي،1773 ده اسـوچ مــركزي ،1752 ده هيند مركزي و1733 ده امريكامركزي قورولدو.بئله ليك له 1907 نجي ايله كيمي50 ماسونو مركز،آزاد حال دا برپا اولوب و آيدين جا چاليشيرديلار.

همين ايل ده(1907) يئنه بريتانيا دا بير هفته ليك بير توپلانتي گئچدي.بو توپلانتي دا هولانديا ـ بلجيك اسپانيا ـ پورتاقال ـ ايتاليا اشتراك ائتميشديلر.بو توپلانتي نين باشليقي « مديترانه ساحيل لري،آلمانيا زورلوق يله، بريتانيا اليندن چيخماق حاليندا دير، چاره نه دير؟» بريتانيا بو بولگه ني تامام مــسلمان خالق لار الينده اولماق دان اوتري،اوزونه و باشقا آوروپا اولكه لرينه آغير خطر سانيردي و« مسلمان لاربير واحد خالق كيمي فيكير له شير لر،اونلارين گئنيش و آباد يئرلري واردير،آغير وارليق لاري و بيرليك لري واردير، اونــلار آياقا قالخماق ايسته سه لر،قاباق لارين كيم آلا بيلير؟» دئييردي.

ايلك مقصدآسيا وآفريقا اولكه لرينه سرحدآچماق اولدو.بوندان اونجه كي ايللرده،عثماني بويوك حاكميتي هرتسل آدلي بيريهودلا،بيراونملي گوروش گئچيرميشدي.هرتسل1895 ده« جويوت دولتي»آديندا بيركيتاب يازيب و اوندادونيا جويوت لريندن ايسته ميشدير فلسطين ويا آرجانتين اولكه لرينده اوزلرينه عايد بيراولكه آييرسين لار.آمماجويوت ديازپوراسي آرجانتين اولكه سين مطلق رد ائديب و اونلار« حائظ مبكي» ديواريندا يئرسالاجاق لار، سوز وئرميشديلر. اونا گوره ده هرتسل،سرعت له اوزونو سلطان عبدالحميد سارايينا يئتيريب و اونا آغـير بـير پول سوزو وئـريب و اوندان فــلسطين اولكه سيني ايسته دي.آمما سلطان عبدالحميد قبول ائتمه ييب،هرتسلي اوزوندن قوغدو. زامان سرعت له سووشوب 1914نجي ايل چاتدي و ايلك دونيا محاربه سي باشلادي.بريتانيا،تك ليق دان يامان چكينيردي وتامام وارگوجي له امريكاني محاربه يه قاتيلماقا چا ليشيردي.بودونه جيمزمالكوم آدلي بير جويوت، بريتانيا حاكمـيتيندن ايـسته دي اونـلارا فلسطين اولكه سيني وئرمه يه سوز وئرسين و اونلارآمريكا حاكميتيني محاربه يه گئتيرسين لر.او تاريخ ده امريكا حاكميتينده ايله شن لر،حاييم وايزمـن ـ روتشيلدير ـ

لويد جورج ـ وينستون چرچيل ـ و بولفور اولوردولار و هربيري بير جويوت اولماق لارينا و دوغرو بير ما سونو اولماق لارينافخرائديرديلر.اوناگوره جويوت روچيلد،دونيانين اَن وارلي جويوتو،بوايذني امريكا دولتيندن آليب و بريتانيا حاكمــيتينه يئـتيردي،1917 ده فــلسطين اولكه سي بريتانيا و امريكا حاكميت لري ساريسيندان صهيونيست جويوت لره باغيش لاندي!

1922 ده هربرت صموئيل، آديله بير جويوت، بريتانيا حاكميتي ساريسيندان بير ائلچي كيـمي فلسطينه گئتدي و َاللي ايل تامام اوردا چاليشدي و باشارا بيلدي فلسطين خالقي نين خام ليقدان فايدالانيب600000 (آلتي يوز مين)جويوتو،دونيانين هربير يئريندن ييغيب،اورايا گئتيرسين.اونلارفلسطين لي لرين ائولرين ـ اكين يئرلريــن زوريله،پول يله و هر تهريلــه اونلاردان آليب، جويوت لره باغيشلايــردي و ديگر طرف دن عرب خالقينا سلاح داشيماقي قاداغن ائديب آمما جويوت لره هرنوعي سلاح گئتيردي. 1947 نجي ايل ده چاتدي. ايكينجي دونيا محاربه سي باشلادي.ترومن،امريكا پرزيدنتي،يوزمن جويوت فلسطينه كوچودوركن بيريئني اورد دا وئردي و او فلسطيني مسلمان لار و جـويوت لر آراسيندا ياري ـ ياري بولمــه ك ايـــدي.برنادوت بيرلشميش خالق لار باشچــي ســي،بو اورديله قارشـي داياندي،آممااو«اشترن»آديندا بيرينين الي له اولدو و اشترن توتولمادي هئچ، نيويوركا وارد اولاندا مين لر جويوت ساريسيندان حورمت له آليندي!

آنجاق عرب خالقي بو بولونمه يه قارشي محاربه يه قا لخدي،آمما بريتانيا و اونون داليندا اولان جويوت لر عرب باشچي لارين گئچميش ده راضي سالميش لار و بو محاربه تكجه مين لر عرب خا لقينين اولومونه ـ بير مــيليون فلسطين لي ديرگين لينه سبـب اولدو. ديگر طرفـدن جويوت لرين يئرلريني5/3 ميليون دونـم دن 023/027/27 دونمه يئتيردي!!

امريكاو بريتانيا دونيانين ايلك دولت لري اولاراق،جويوت لرين حاكميتين،فلسطين اولكه سينه رسمي اعلان ائدييب و تانيديلار. اوچونجــو اولكه شوروي اولوردو كي اسرائيل آديندا يئني يارانان حاكميتي رسمي اعلان ائتدي.

بئله ليك ده گورونوركي يئني عصيرده دونيا اوزرينده 4 اونملي حادثه اوز وئرير: امريكا حاكميتي هولانديا دان اوزگورلوك آلماسي و مستقل اولماسي ـ مسلمان و تورك خا لقينين نهنگ امپراطورلوغو عثمانلي دولتـي داغـيلماسي واونون تورپاقـيندان اونلار يئني اولكه يارانماسي ـ روسيا آدلي اولــكه نين داغـيلماسي ويئرينه U.S.S.R «بيرلشميش روسيا خالق لار اتفاقي» قورولماسي و اورادا كمونيسم مكتبي برپا اولما سي ـ اسرائيل آديندا يئني بير جويوت لره عايد اولان مستقل اولكه برپا اولماسي. دونيا اوزرينده اوزه ل ليك له بير آغير يورقونلوق محاربه دن، قاچيب ـ قوغمادان و باشقا چئتينليك لردن گورونوردو. بو يورغونلوقون عصري كي «سويوق محاربه»آدلانير دونيا اولكه لرينه و حاكميت لرينه بيرمجال اولدو تا مـحاربه يه و اوستونلويـه، بو دونه حربـي سلاح لارلا يوخ، بلكه حيله لرلـه قوشولسونلار.دموكراسي، صنعت و تجارت اوچ يول كيمي بوحيله لره تاپيلدي.هربير حاكميت چالشيردي آرتيق تجارت واسطه سي له دونيانين باشقا و ضعيف حاكميت لرين الده ائتسين، ايلك ماتريال لارا مالك اولماق بير اونملي اساس كيمي گئديردي.پترول وباشقا يانقي ماتريال لار بو سئرادا اونده اولوردولار.صنـعت دئيله ن سرعـت له گئديردي و گونوگوندن يئني استحصال لار دونياياعرضه ائديردي.بو ساحه ده ياريشماق نئچه اولكه يه عايدبيرسوزايدي و باشقا اولكه لر تكجه اونلاري مصرف ائده ن بازارلار سانيليرديلار.دموكراسي دئيله ن هر اولكه ده بير تـهر ايضاح لانيردي،قادين لاري ايشه چكمه ك ـ تحصيل آلماق ـ باشقا اولكه لر له گئــديب گلمه ك،پارتـيالار قورماق، گئييم لرده سربست ليك و يوزلرجه بئله گوركم دموكراسيني گوستريردي.

يئني بير باشقا دولت،ارمنستان

بئله بير دوروم دا باشاريلي حاكميت لر،اولكه لرين وخالق لارين اَن ياخشي درجه ده صنعت باخيمين دان، اكونومو باخيميندان وهابئله دموكراسي دئيله ن سوسيال قوروم لاريـندان، ايره لي سوروب و اوستون لوك له ياشاماقا باشارديلار.اونلارين عكسينه البته چوخلوسايي حاكميت لر،خصوص آسيا ـ آفريقا و گوزئي آمريكادا ساتقينليق دا سون درجه يه كيمي گئديب وبو چيركين معامله ده خالق لارين و تامام وارليق لارين بير ناشي قوماربازكيمي تامام اودوزموش لار.بيرده يئني دوغولان اولكه لردن بيريسي ارمنستان اولور.بو اولكه نه ساياق ياراندي؟

ارمـني لر ايلك دونه تاريخ ده 406 مـيلادي ايلينده كشيش مسروب ماشوت واسطه سي له بير اينانميش گروپ كيمي ياراندي.اونلار15 نجي عصره كيمي كيريستيان لار ساريسيندان قوغولوب و اوزلرينـي دونيانين هربوجا قــيندا يئرلشديريب،گيــزلي ياشاملارين داوام ائديرديلر.ارمــني لرين چوخ سايي ياشام يئرلري بو عصيرده (15)عثمانلي حاكميتي چرچيوه سينده اولان يئرلرايدي.نه دن كي عثمانلي دولتي بو عصيرده آوروپا ـ آفريكا و باتي آسيا و اورتا آسيانين تامام يئرلرينه ماليك بير دولت ايدي و اوندا هر سوي دان،هر اينامدان ياشايان لار وارايدي و اونلار سربست جه اوز حياتلارين سوروردولر.آنجاق اونلارين بودينج ياشايشلار1774 ده سونا چاتدي.بوايلده كوچوك كينارجي مقاويله سي روس-عثمانلي آراسيندا باغلاندي.بو مقاويله يه گوره روس امـپراطورلوغـــو «گره گورين»كنيسه سين عثمانلي تورپاقيندا مستقل و اونو روم دا اولان كنيسه لردن اوستون اعلان ائتدي.دالي جا آذربايجان اولكه سينده اولان«اوچ كليسا ني» مستقل ائديب و ارمني لره ايذين وئردي بو ايكي كنيسه ده اوزديللرينــده مكتب قويوب، تحصيل آلسين لار.ها بئله اونلار ارمني لردن وئرگي آلماقاواونلاري سلاح لي ائتمه يه ايذين آلديلار.آزچكمه دي عثماني تورپاقينداياشايان ارمني لرمستقيل ليك آرزي سي له آياقا قالخديلار.بو ايسته يي ايــلك اولاراق« اسرائيل دوري وژوزف امين» آديندا ايكي ارمني آوروپا حاكميت لرينه مراجعت ده اعلان ائتديلر.اونلارين سوزو بئله دير:

سيز ارمني لري آزاد ائدين، ارمنستاني برقرار ائدين، بوباره ده سيزين مكافاتيز ارمنستانين تاجي وتختي دير!

بئله ليك ده1781 ده ايلك ارمـني خا لقي جمعيتي ونيز شهرينده قورولوب و « مختي يارسباستاتسي» آديندا بير ارمني بو حركته باشچــي ليق ائده رك ارمني لري بير واحد خا لق آدلاياراق، اونلاري عثماني لي تورپاقيندان باتي آوروپايا و هينديستانا كوچمه يه چاغيردي.

عثمان لي لارين بو ايللرده اولان چئـتينليك لريندن فايدالانان فرانسا ـ انگليس ـ ايتا ليا ـ اتريش و آلمان دولت لري هربيري ارمني لر وكريستيان لاردان حمايه آديندا،بو اولكه يه هجوم آپارديلار.1812نجي ايل ده صربــستان ايلك اولكه اولاراق عثمانــلي تورپاقيندان آيريليب مــستقل ليك اعــلان ائــتــدي.1815 ده آد آپارديقيميز دولت لر واسطه سيله بير قوررولتاي وين شهرينده قورولدو.اوندا اوچ اساس قرار لاندي:

آوروپا دولت لرين زورلانديرماق ـ عثمانلي امپراطورلوغونو ضعيف لنديرمه ك ـ عثمانلي تورپاقيندا ياشايان ارمني لر وكريستيان لارين مستقل ليك يولوندا چاليشمالارينا يارديم ائتمه ك.بوآماج دا اونلار باشارا بيلديلر آززامان عرضينده مونته گرو ـ بلغارستان ـ رومانيا ـ بوسني ـ هرزه گوبن ـ لبنان ـ كويت ـ مقدونيه وآلباني اولكه لرين عثمانلي دان آييريب و هربيري بيرينه مالك اولسون لار.

بو آرادا ارمني لر كوچمه يي بوراخيب و بو قوربانليق دان اوزلرينه پاي آييرماقا باشارديلار.اونلار اوزلرينه عايد دورت مركز سئرالاييب و اعلان ائتدي لر: روسيه مركزي ـ ايران مركزي ـ آنادولو مركزي وقسطنطنيه مركزي.اونلار بو مركزلري اَله گئتيرمـه ك ايچون كونوللو شخص لردن بــير چوخ سايلي سلاح لي قـوشون سازلايـيب و ايران ـ روس مــحاربه سينده، روس اوردوسونـا يارديم ايچون گوندرديلر. 1828 نجي ايل ده توركمانچاي معاهده سي باغلاناندان سونرا،ارمني لرآغير سايي دا، روس حصه سيـنه كوچمـه يي باشلاديلار. تكجـه بير ايلين عرضينده 413000 ارمني عثمانلي تورپاقيندان اورايا كوچــدولر. ايه ر بو گون ارمني لر بو معاهده نين ايل دونومون بير شنليك مراسمي كيمي گئچيريرلر، سببي بوندان دير!

ظاهير ده اولكه سيـز اولان ارمني لر، بو ايل لرده اوچ وظيفه يه بولونموش ديلر:قسطنطنيه ده اولان بورژوا ارمني لر مالي يارديم لارين داوام لي حال دا، روس و ايران اولكه سينده اولان ارمني لره يئتيريب و اونلار بو يارديمـي سيلاحا و ديگر لازم لي ماتريال لارا چئـويريب، ارزروم دا و زيتــون مركزينده ياشايان ارمني لره گوندرمه ك دير.1878 ده باغلانان« سان استفانو» معاهده سي روس و عثمانلي آراسيندا،ارمني لره داها بير خوش گون ياراتدي. بو مـعاهده يه گوره روس دولتي، عثمانلي تورپاقيندا ياشايان ارمني لرين اصيل مدافعه ائده ني يازيلدي!

همين ايلين ژوئيه آييندا، برلين شهرينده بير كنگره، آوروپا دولت لري طرفيندن قورولدو و اونون عـنواني (عثمانلي دا ياشايان ارمني لر كيمه عايد ديلر؟) اولوردو! كــنگره نين جاوابيني گوزله مـه دن انگليز دولتي قبرسي اشغال ائـتدي.آنجاق روس دا اوز مالكيتينـي كنگره ده يوخ، رسمي هجـوم لا گوستردي و اردوسونو ( اوريس مليكوف) آديندا بير ارمني باشچي ليق يله اورايا گوندر دي وآنادولي ـ قارادنيز ساحيل لري ـ وان ـ باتوم ـ بايزيد ـ قارس ـ اردهان .....بيربه بيرتصرف اولدولار.بير حال داكي مسلمان لارمسجد لره ييغيشيب ارمني لرين هلاكتينه گوره دعــا ائديرديلر،ارمني لر1878 سون گونلرينده بير ارمني گوروپو قسطنطنيه دن آوروپا يا يولا سالديلار واونلار آوروپا دولت لرينين حمايه سين اوز مستقل ليك لرينده و ديـگر مناسبت لره ايسته ييرديلر. بئله ليك ده 1879 برلين كنگره سينده ارمني لر مستقل بير خالق اولاراق،مستقل بير نماينده گوندر ديلر.1882 ده وان ارمني لري بير مكتوب الكساندر روس تزارينا يازيب و اوندان عثـمانلي اردوسونا يوروش ايسته ميش لر. 1885 ده آرمناكان پارتياســي قورولدو، 1887 ده ژنو شهرينده هئچاك پارتياسي قورولدو و1890 دا ميكائيليان ـ زاواريان و رستوم آديندا اوچ ارمني واسطه سيله داشناك پارتياسي قورولدو. اونلار اوزلريــنـي اعلان ائتمه يه گوره ايلك دفعه 1891 ده بيتليس داغلارينداكوردلرله آغيربيرمحاربه گئچيرتديلر 1896دا قسطنطنيه مركزي بانـكينا باسقين ائديب اورادا چاليشانلاري گرو توتـدولار.البته1895 ده هئچاك پارتياسي زيتون شهرينده بير مستقــل دولت اعلان ائتميش دي و همين گونلرده 800 سلاح لي ارمني وان شهرين اَله آليب و ديگرطرف ده سور شهرينده كوردلريله آتش لي محاربه گئچيرديلر.بئله ايش لرواسطه سينده1896 ايلينده ارمني لربير مستقل دولت كيمي عثمانلي له دانيشيقا گلديلر. 189ده انگيليز دولتي مصر اولكه سيني آليب، فرانسا دولتي تونس اولكه سيني آليب و عثمانلي تورپاقيندان آييرديلار.

ارمني لر روس مركزينده اولان يئرلرين (چوخورسعد) داها قئـييم له ديب و ارمني لرين اورايا كوچمه يينه هرتهـر يارديم ائديرلر.1905 ده باكي شهرينده بير دهـشت لي ارمني ـ تورك محاربه سي دوشوب و يوزلر سلاح سيز و خبرسيز تورك لري قيرقينا وئريرلر.روس دولتي اونلاري دويوشو دايانديرماق مجبورائديرآمــما اونلار روس اردوسونون قاباقيندا دايانيب و دويوشمه يه جان آتيرلار. روس تزاري اونجه عثمانلي باب عا ليه خبر وئرير تا هرارمني روس دان قاچير،اولكه سينه يول وئرمه سين و سونرا اونلاري قوغوب قيرماقا باشلايير.

1906 نجي ايل ده ارمني لره قارا ايل يازيلير.نه دن كي روس حمايه سين اونلاردان آليب و اونلار روس ـ عثمانلي ـ ايران سرحدلرينده ،كوردلر ـ‌ چركس لر و تاتارلار هجوم لاريندا دويوشمه دن سونرا علاج لاري قا لمامــيش دي.اونلار ياشاديق لاري تورپاقا حورمــت سيزليك ائــديب و اوجــوزا ساتميش لار. آنجاق بو سهوكارليق لارين روس ـ عثمانلي حسابينا يازيرديلار.1907 ده، لندن ده ياشايان ارمني لرانترناسيونا ليست ـ سوسيا ليست مركزينه 1896دا يازديق لاري مكتوبو يئـني دن يازيب و(بيز باشقا خا لق لاريله بير دوست كيمي،سلاح سيز ياشاماق ايسته ييريك) دئميش لر.آمما بو اونلارين تكجه قالان يول لاري ايدي.

1907 ـ لاهه ده «دونيا باريشيق كنگره» سينده ارمني لر، تورك انقلاب چـي ضيا لي لاريله بير فيكير ده اشتراك ائتديلر.1908 ده ملي مجلس قورولوب و سلطان عبدالحمــيد ايـش دن كنار اولدو.1909 دا آدانا شهرينده ارمني مسلمان لارآراسيندا بيرگونلوك آ‎غيرمحاربه اوز وئردي.بودونه امريكا دولتي آدانادا سويولان ـ يارالانان ارمني لره يارديم ييغماقا باشلادي!! 1910 داايتاليا دولتي ـ ليبي ني عثمانلي دان آلدي ـ لبنان ـ داردانل بوغازي ـ آلباني ـ كرت بيربه بيرعثمانلي دا آيريلدي ايندي سه تكجه قسطنطنيه عثمانلي يا قالميش دي!1913 ده عثمانلي دولتي مجبور ائديلدي 90 پارلمنت عضويندن 60 كسي ارمني لردن اولسون. بو عضو لرين ايلك ايسته يي(بيزه جهاد دوشمور اونا گوره ارمني لر عسگرليك دن عثمانلي اوردوسوندا معاف ديلار) سوزو اولدو! وها بئله (اوگونه دك كي وحشي كوردلر سلاح لي وارديلار،ارمني لرده سلاح گزديرمه ك ايذن لري اولسون)وهابئله( چركس لرين ارمني كنت وشهر لرينده ياشاماق ايذني اولماسين.1915 ده يئني تورك نظامي اولكه ني بير تهر دينج له ديير تا بير پارا اصلاح لار گئتسين.آمما بو دينج ليك باشاقا دولت لره خوش گلمير،بودونه (اوله ن لردن ـ قاچقين لاردان ـ يارالي لاردان)آمار توتماق عنواني له هربيري بيرتهرله عثمانلي اولكه سينه داخل اولورلار. 1918 ده ارمني لر سردار آباد كندينده بايراق وروب واوز مستقل دولت لرين بو 9000 كيلو متر مربع ليك كنـت ده قوردولار.ايندي سه دورت مركزي بيرلشديرمه ك زاماني چاتميشدير. پاريس باريشيق كنفرانسيندا(1919)ارمني لر ايكي نماينده ايله اشتراك ائتديلر :بيريسـي بوغــوس نوبــر، قسطنطنيه ارمني لري ساريسيندان،ديگري آهارونيان،روسيه ارمني لري ساريسيندان.اونلاربوكنفرانس دا دونه ـ دونه آوروپا و روس دولت لرينه ائتديك لري خدمت لري يادا ساليب و اوزه چكيرديلر.نهايت 1920سور كنفرانسيندا ارمنستان(بير مستقل و آزاد اولكه اولاراق 85000 كيلومترمربع وسعتينده ـ روس مـركزليينده) اعلان اولدو.ويلسون آمريكاپرزيدنتي اوزو بو اعلانا قول چكدي و سرحدلرين بير به بير بللي ائتدي.1921ده ارمني لر اوز مــستقل ليك لرين،بو دونه مــستقل اولكه يه ماليك اولاراق اعلان ائتديـلر و همين ايلين سون گونلرينده يئني ارمنستان روس اردوسو ساريسيندان اشغال اولوب و( U.S.S.R )آدلانان يئني اولكه چرچيوه سينده بير فدرال حاكميت كيمي قالدي.

يئني بير مدعي، كوردلر

كوردلر1870 دن بري دونياچرچيوه سينده اوزه چيخيرلار.بوتاريخ ده شيخ عبيدالله شمزينان باشچي ليقي لا بير سلاح لي مــحاربه گئدير و سونرا ايسه بدرخان بوتان بو محاربه لره داوام ائدير. اونلار عمومي حال دا كوچــري اولاراق ايران ـ عثمانلي سرحدلرينده كوچمه ك ده ديلر و بيرپاراسي آوروپايا كوچــوب و اورادا دايمي ياشاماقا بويون اولورلار.ايلك مدرن و سوسياليته جمعيت لرهمين شخص لرين طرفيندن يارانير (ترقي و تعاون جمعيتي ـ هيوا جمعيتي).1923 كورد آزادليق جمعيتي ارزروم شهرين ده قورولدو.1924ده احسان نوري ـ رضا بيگ،عراق شما ليندا ـ عثمانلي تورپاقيندا بيت الشباب عسگر خاناسي باشچي لاري،اوز باشلارينا بيرمحاربه يه باشلاديلاروتوركيه اوردوسو ساريسيندان دايانيلديلار.1925شيخ سعيدجمعيتي تورك اردوسي له محاربه يه باشلادي. اونلار موش و بتليس ده ياشايان حيدرانلو لاردان يارديم توقعـي ائديرديلر آمما بئله اولمادي. انگليزدولتي ده وئرديي وعده ني اونودوب (عراق داشيخ برزنجي له محاربه ائديره م)دئييب واونلارا يارديم ائتمه دي.ارزروم و مـوش ياغي كوردلردن تمييزلنيب و شيخ سعيد ايرانا قاچاماقا مجبور قالدي،آمما يول دا بير جبرانلي كورد الي يله توتولوب، توركيه دولتينه وئريلدي.

حسكي تللو، حصه سور جلالي طايفه سي باشچي سي، مبارز كوردلري ايرانا قاچماقا مانع اولوردو و خود اونلاري هــلاكته يئتيريردي.آنجاق شيخ سعيد توتولاندان سونرا، توركيه دولتي حسكي ني بير اعتبارسيزآدام كيمي قوغدو.آرارات بو تاريخ ده قاچقين كوردلره تكجه امن يئر سايليردي.شيخ عبدالقادر،شيخ صا لح ايكي سورگون اورادا ياشاييرديلار.

1927 ده بير پارا كورد سياســي گوروپ لارلبنان ـ بحمــدون شهرينده بير يئــره ييغيشيب بير مقاويله باغلاديلار:

1-هرنه جميعت وار بير واحد جميعته چئوريلمه سي.
2-تورك عسگرلريله محاربه سون نفره كيمي.
3-حربي آلتلرله كوردلري سلاحلانديرماق.
4-بير حربي اردو قورماق.
5-ارمني خالق ايله اولان ديرگين ليق لاري آرادان قالديرماق.
6-ايران دولتي له سيخ قارداشليق و دوستلوق قورماق.
7-بين النهرين و سوريه ده ياشايان كوردلري بو باره ده كنار ساخلاماق.

يئني جميعتين آدي خويبون اولدو واونون باشچــي لاري جلادت،كامران بدرخان،ممدوح سليم بيگ، شاهين بيگ ،احسان نوري پاشا،حــسكي تـللو(آرارات باشچي سي)وديگر واهن پاپازيان(داشناك پارتياسي باشچي لاريندان)، بلله نديلر.بوندان بئله كي 1915 ده كوردلر،ارمني لر حاققيندا چوخ دهشتلي حركت لر گئتميش ديلر.آنجاق باريشيق گونو بير واحد دوشمان برابرينده ،دئمه ك تورك لر برابرينده،چاتميش دير.

1926 دا احسان نوري ايران دان آرارات مركزينه كوچــدو،1927 ده ايلك مــحاربه ارمـني و كوردلر بيرليي له اوز وئردي.200 تورك عسگري هلاك اولوب و 400 نفري اسير توتولديلار.400 اسير دن تـكجه ايكي نفري سلامت قاليب ماكي دا ايران نظميه سينه پناه گئتيرميش لر.

بوندان بئله توركيه دولتي كوردلره آمان وئريب و اونلاري يايلاق ـ قيشلاق لارينا قاييتماقي ايذين وئردي.

كوردلر اونــجه بئش ـ بئش سونرا اون ـ اون و داها سونـرا ائل يله بيرليك ده توركيه تورپاقينا گلديلر.سيد عبد الوهاب و تمرشمكي آديندا ايكي آرارات باشچي سي دا قايتديلار.1930 نجـي ايلين سونونا قده ر آرا ـ بره دويوش لر كوردلر ـ تــورك لر« عثمانلـي و آذربايجانلـي» آراسيندا اوز وئريردي و بو تاريخ ده سون صحيفه آچيلميش دير. احسان نــوري وئرديي اورادا گوره، اجريــش ـ پانتوس ـ زيلان ـ سيپان ـ تنـدروك داغلاري ـ ايگدير ـ بايزيد ـ قارص ـ ساري قميش ـ قارا كــوسا ـ آواجيق ـ حباط و اورامان دا ســلاح لـي دويوش باشلادي.تورك اوردوسو اونلاري دايانديــردي.ايران دولتي سه سرحدلري آشان هر كوردو اولومه گوندريب آمما باشچي لاري اوزونه ساري چاغير دي.احسان نوري او سئرا دان ايدي.

آرارات اوردوسو داغيلاندان سونرا،جلالي لر اوزيئرلري چوخورسعده،«ايراوان» دونمه ك ايسته ديلر،آمما ارمني لر اونلارا مانع اولوب و يئـني دن توركيه تورپاقينا كوچمه يه مجبور ائتديلر.1856 دان ايران ـ توركيه سرحــدلري بللي اولمـاسي بو محاربه لره گوره دايانيلميشدي.بو ايل ده(1930) اينگيليز نظارتي له بو ايشه باشلانـدي. كوچه ري كوردلر بير بللي اولكه ني اوز ياشايش لارينا سئچــمه يه گره ك لي اولدولار. اونـلار تورك لره گوسترديي خيانت لر قورخوسوندان چوخلوسايي دا ايران سرحـدلرينه هجوم گئتيرديلر.انگيليز او گونلرده ايران لا هرات مالكيتــي باره سينده سوزلو اولدوغونا گوره،مطلق توركيه طرفيني ساخلاييردي.آمما هراتـــي ايران دان آلاندان سونرا بو دونــه ايران طرفينه داياندي.ايران دولتي ايسه تورك لر وآذربايجــان تورك لري آراسيندا بير سرحــد باغلاماقـين ياخشي زامانين آلميشدي،اونا گوره كوردلري تامام شما لغرب سرحد لرينه يئرلشديردي.جلالي لرـ مصيركانلي لرـ خليل كانلي لرـ جوخلف لرـ ساكان لار،قاراسو وآرارات و ماكويا كوچــدولر.حيدرانلولار600 عائله يله بيرليك ده قارا عيني ماحالينا كوچــورولدولر. وهمين ايللرده ايكينجي دونيا محاربه سي باشلادي.

ايران دولتي سلاح لي كوردلر بيرخرج سيزاوردوكيمي، تورك لر وروس لار قارشيسيندا دايانماقا گوره،هر هاراياگئتمه ك لرين وهرنه ائتديك لرينه ايذين وئردي.ولايي لارـ شيخ كانلي لارـ بلخ كانلي لارـ جنكانلي لار ـ بير بيريله محاربه يه باشلاديلار.

سوريه و عراق تورپاقــيندان توركيه يه كوچه ن كوردلر،ايرانين دورومو كوردلره داها اويقون گوروب و آواجيق ـ قطورسرحدلريندن اولكه يه داخل اولماقا باشلاديلار.سلطان عزت الله خان،ايران اوردوباشچي سي، اونلاري حورمت له سلماس و اورمو دايئرلشديردي!

عروس ـ تاگور ـ جوبران ائل لري ماكي دا، سقري ـ شمك قــطورـ بوتان ـ شيپران ائل لري چهريــق ده يئرلشــديلر.سميتگو چوخلو ائل لره باشچي ليق ائتمه يي،آذربايجانلــي لارين يئرلرين ـ يورت لارين،اكيـن يئرلرين، مال ـ داوارلار،وارليـــق لارين،كوچه ري كوردلره باغــيشلاماق لا، باشلادي.سلماس خالقي عصيان ائديب، اوزلري شهري ساخلاماق قرارينا گلديلر.آمما ايران دولتي اونلارا (ايه ر امـن قالماق ايسته ييرســيز باشقا يئرلره كوچون) تكليفيني ائتدي!!

ديگرطــرف دن عمرآقا شكاك آدينداكورد بيريسيني سلاح لانديريب و سميتگونون دويوشونه گوندردي. سيميتگو نهايت توركيه يه قاچماقا مجبور قالدي.نصرت الله خان اعتلاء الملك آذربايجانــين يئني والي سـي ايلك اولاراق عمرآقا شكاكي باشقابير كورد الي له اولدوروب و سونرا ايسه بين النهرين كوردلريــنه خطاب (اوز يوردونوزا،اوز ائلينيزه،بير اصيل ايرانلي و آريايي كيمي،قاييدين!) شانتاژلارين بوراخدي.

آنجاق انگيليز دولتــي بين النهريــن اولكه سينــي دينج ايسته يره ك،كوردلري باشارديقي قده ر ايـرانا وتوركيه يه كوچمه يه مجبورائديردي.شوروي دولتي بو باره ده هر ايكي دولته «ايران ـ توركيه» خبردارليك ائتدي و (كوردلر هر كيمسه يه ارودو اولا بيلير لر)دئميش دي. انگيليز ،شوروي دولتي له دانيشيب و ايران ـ توركيــه آراسينـدا،كوردلر حاقـقيندا بير مقاوله يازماقــي تكليف ائتديلر. بو مقاوله ده هر ايكي دولت قرار وئرديلر:( هرنه ياغي و دويوشچيل كورد واردير سرحدلردن آشمــاقا ايذين وئريلمـه سيـن و ايه ر گلديلر توتولوب باشقا دولته تسليم اولونسون لار.)آنجاق بو قراردولت لرآراسيندا بير ائيله صداقت ودوزگون لوك له اجرا اولمادي و كوردلر،كوچه ري ليك و چال چاپ عادت لرين هئله ترك ائده بيلميردير.

ايلك سـينير سينديرمـا ياريم قايا داـ خان گديك ـ گول ياييـلاق دا اوزوئردي و ايران دولتي آواجيق دا يئرلشه ن كوردلري،محاربه يه گوندردي.توركيه دولتــي بيرگون ده سگسا ن بومــبا بو يئرلره ياغديـردي. ايكينجي سي شيطان آباد ـ دده حسن كنت لرينده اوز وئردي.توركيه دولتي عوض آچماق ايچون سيميتگونو يئني دن ايرانابوراخدي.او،اوشنويه شهرينه داخل اولوب ودرحال يوزآتلي باشيناييغدي،و اوشنويه والي سي له دانيشيقا گئتدي.بللي اولمايان بيرسببه گوره،سيميتگو همين گونده هلاكته چاتدي.توركيه ده اولان كوردلرين بــيرپاراســي اونون انتقامين آلمــاقا ايچون بولاق باشـي ـ قوزولو ـ آيي بيگ ـ شيله ـ تورتك ـ سلطان تپه كند لرينه هجوم گئتــيرديلر.آنجاق بوكنـت لرده داها بــيرتــورك ده قالمـاميشدي،كوردلرايسه بيربيريله چيرپيشماقاباشلاديلار.ايران ـ توركيه ـ روس و اينگليز بوباره ده ساكت دايانيب واونلاري بيربيريني قيرماقا سون نفره كيمي ايذين وئرديلر. اينگيليز دولتي همين ايل ده(1310ش) كلنل ادموندز آديندا بيريني موصل و كركوك كوردلري آراسينا گونــدريب و اونلاري سلاح لانديريــب يئني دن تـــوركيه يه هجوم آپارماق فيكرينده دير.توركيه كونسوللوغو اورمودا بيرمـكتوب داتهرانابئله يازير: تـبريـزده يئرلشه ن داشناكسيــون كميته سي،آغري داغ دايئرلشه ن سلاح لي كوردلره يارديم گوسترير و ايران دولتي بونو بيله رك اونلارامانع اولمور.... منــصور،ايران دولت ناظريي بو اتهام لارا رد جواب وئرير و بو بيرحال داديركي ايران دولتي حربي ناظرليي محمودخان اميني واسطه سي له جلالي لرـ فروزنده ـ ايوب آقا ـ ابراهيم آقا ـ احسان نوري ائللرين و عائــله لرين آغير مقياس لي بير اساس دا،قاراداغ ـ اردبيل ـ خياو و خالخال و خوي شهرلرينه كوچمـه يه باشچيليق ائدير و اونلارهر هانسي يئره ال قويورلار،ناظرآليب و اونلارا باغيشلايير.

آمما همين گونلرده آقا گول و گئــچي داغيندا سلاح لي كوردلريئنه قيرقين توره ديلر...... داغلاريندا،حاج اسمــاعيل ناور،محاربه يه باشلايــير. زيوه سفلي ودومانلي داغلاريندا ايوب آقاباشچي ليقي له بير مــحاربه باشلانير.سونرا ايسه آقداش ـ اوروج كندي ـ تاش كند ـ وقاراداغ دايئنه كوردلر بروحسكي تللوباشچي ليقي ـ له محاربه يه باشلاديلار.ساري اوجاق دامحاربه بيتدي و بروحسكي و كلبعلي هرايكي سي اولدولر.(كلبعلي نخجوان دان قاچان قافقازلي لاردان وكوردلرين عليهينه اولان كونللو تورك اوردوسونو اداره ائديردي).ايران دولتــي ديــزج ـ بازرگان ـ سمــكي آباد ـ قره قويون ـ دانانلو و آواجيق دا قورولان كونللو اوردولاري كي آذربايجانلي لارساريسيندان قورولموش دي،داغيلديب و سرهنگ اميني آديندا بيريني ناظر ائتــدي.سرهنگ امــيني كوردلري آرتيق راضـي سالسين دئيه عبدالله خلف و شيخ رسول ـ حســكي تللونون اوغلان لارين و اونلاريـن تامام ائل لرين تـوركيه دن چاغـيريب ماكــي ـ آق بولاق ـ كروان كنــدي و قيزيلجا و قره آغاج يئرلرينده ما ليك ائتدي.سونرا ايـسه محو بــكر وابراهيــم حسيـن كوردون عائله لرين و اوزلرين خياو دان چاغريب قارا آينا محالين اونلارا باغيش لادي!! ها بئله شيخ قادري كركوك دان چاغريب وآ‎غ گول محا لين دا اونا باغيش لادي!!

سرهنگ محمودخان اميني بو ايش لرينه گوره رضاشاه پهلوي دن لياقت مدالي آلدي و اونو آلاندا دئدي:

بوندان بئله كي ياغي كوردلري ومستقيل ليك آختاران آذربايجانلي لاري بير ياخشي سياست له الده ائــتمه ك اولــور و اونلاري عومور بويو بو صرافـت دن سالماق اولور،بوندان بئله،ايندي كي شاهانه اراده وايسته ك اونلارين محو اولماسينا گئدير.... البته بو ايش هرنه ده ير گوتورسه ده،يئرينه گئتمه لي دير!

و او ايش لرينه داوام،آق بـولاق ـ قارا آغاج ـ مــخورـ كوره ن كندي ـ صدركندي ـ سيلو كندي ـ مـخنث قشلاقي ـ زليم خان قشلاقي و ماكي شهرين تامام عراق دان و سوريه دن كوچه ن كوردلرله دولدوردو.

آذربايجان مدعي لر حصرينده

بئله دورام لاردا،گوره ك آذربايجان اولكه سي 1500 ميلادي ايل دن بري، مختصرجه البته، نه گونلر گورمو شدو.1500 نجي ايللرده صفوي لر حاكميتي ايران داگئديردي.1508 ده اونلارين يئرلري آذربايجان مركزي له،خوراسان ـ ايران ـ آغري داغ يئرلري ـ عراقي عرب،دئمه ك آمودرياچاييندان فرات چاييناكيمي گئديردي.1514 ده،چالداران دويوشونده،ارزنجان ـ دياربكرـ مــادرين وآنا دولونون بعضـي يئرلري صفوي لردن آليندي و عثمانلي امپراطورلوغونا علاوه اولدو.بوايكي اولكه نين و ايكي ديل بير دين بير حاكميتـي بير بيريله برابر چيرپيشديران يئنه انگليز سياستي اولوردو.اونلار بو ايكي خالقا دوشمن چيلي لي(سني ـ شيــعه ) عنوانـيندا اويره ده بيلديلرو چالداران مــحاربه سيندن سونرا دوشمانچيليق جدي حالا گلدي.1524 ده شاه اسماعيل وفات ائتدي.اونون اوغلو شاه طهماسب 1555 ده عثمانلي لار لا صلح مقاوله سي باغلادي.1578 ده عثمانلي موراد،جــنوبي قافقــازا گيريب و شاماخي ودربندي اشغال ائتدي.1579دا شاه اسماعيل،طهماسب يئرينه ايله شدي. عثمانلي لارلا «استانبول» آدلي بيرسازش باغلادي وايلك ايشي اولاراق باش كنتي تبريزدن قزوينه كوچدوردو.1598 ده قزوين دن اصفهاناكوچوب وتبريزي وتامام آذربايجاني بيرسرحدكيمي عثمانلي و روس حاكميتي برابرينده يا لنيز بوراخدي.1607 ده،چوخورسعد و گورجوستانين بيرحصه سين آذربايجان قوشونو واسطه سي له عثمانلي لاردان آلدي.آنجاق ايكي قوشون مــحاربه لري شاماخي ـ تبريز ـ نخجوان ـ اردوباد ـ جلفايا كيمي تجارت مركزلرين داهاضعيف له ديب و ويرانليقا آپاردي.1608 ده صفوي لراردبيلي مقدس شهراعلان ائديب،اصفهاني شاه نشين و قالان يئرلري دورت خانليقينا(بيگ لربيگ ليقي)بولوشدورولر:

1ـ تبريز(طالش ـ خزرساحلي ـ قاراداغ ـ خوي ـ سراب ـ شاماخي ـ مغان ـ مرند و اورموگولونون شرق حصه سي)
2ـ چوخورسعد(نخجوان ـ آراز ساحل لري ـ ماكي ـ آ‎غري داغ يئرلري)
3ـ‌ قاراباغ( مركزشهر ـ گنجه ـ داغليق قاراباغ ـ آران قاراباغ ـ آغستافا ـ اردوباد ـ برگشاد ـ جلفا ـ جوانشير ـ آراز باسار ـ جنوبي گورجوستان)
4ـ شيروان (مركزي شاماخي ـ شكي ـ ارش)

بو دوروم 1640 نجي ايله كيمي گئــتدي و بو اولكه لر و شهرلر گونـو گوندن آرتماقا باشلاديلار.بو ايل ده(1640) روس دولتـي خزر قونشو لوغو اولان اولكه لره هجـومـا باشلادي.بو هجوم لار مركزي حكومــت ضعيف له ديك جه شدت له نيردي.1723 ده روس اوردوسو خزر اطرافي يئرلري چوخلو حد ده آلميشدي.

1726 دا عثمانلي اوردوســو تـفليس ـ شاماخي ـ گنـجه ـ تبريز و خوي شهرين آلدي.1721 ده شيروان خان ليقي مستقيل ليك اعلان ائتدي.1732 ده ايران ـ روس بير مقاوله باغلادي.1736 دا مغان اولكه سينده نادرشاه اوزونو ايران پادشاهي اعلان ائتدي.او گون ده قاراباغ ـ شيروان ـ تبريز ـ چوخورسعد ـ دربند اراضي لري آذربايجان اولوردو.نادرشاه دايمادويوش لرده اولاراق،اولكه بالا ـ بالاخانليق لاراچئوريلدي.آذربايجان دا قورولان خانليق لارايسه: شكي ـ قاراباغ ـ قوبا ـ شاماخي ـ باكي ـ ايروان ـ نخجوان ـ گنجه ـ‌تبريزـ سراب ـ اردبيل- خوي ـ اورميه ـ قاراداغ طالش ـ ماراغا ـ ماكي ـ جاواد ـ خالخال خانليق لار ايدي.قاراباغ حاكيمـي اولان خاچين موغرو،قارا كليسا،باتيو،خدآفرين اولكه لرين اشغال ائتدي.

بو تيكه پارچاخانليق لار هر بيري بيرگــوشه ني گوتوروب و كئــيفي سوردوغو كيمي سلطانليق ائديرديلر1801 نجي ايل ده روسيه شرقي گورجوستاني آلادي.1803 ده روس اوردوسو گنجه يه هجوم ائتدي و بيـر ايل مقاومــت دن سونرا 1804 ده گنجه اشغال اولدو.ايران دولتي روسيا يا رسمي حرب اعـلان ائتدي،آمما باشاريسيز اولاراق قاراباغ ،شكــي و باكـي ني ده اليندن وئردي.1812 اوكتيابر آييندا،روس ايران قاراباغين گولستان محاليندا بير مقاوله باغلايب و آذربايجانين چوخ حصه سيني روسيا يا بخشش ائتدي. بو بخشش ده تورك لرين مسكني اولان يئني گنـجه ـ قاراباغ ـ نوخا ـ لنكران ـ شاماخي ـ قوبا و دربند روسيه يا وئرديلر.

1826دا،گونئي آذربايجان اردوسو،قاراباغي گئري آلاماقا اوراياهجوم ائتدي.بوارودونون باشچي سي تبريزلي آنادان دوغولان عباس ميرزا قاجار ايدي.آمما روسون تام اسلوبلو اردوسو برابرينده بو خالق اردوسو دايانا بيلمه ييب وقيرقينا دوشدولر.1828 نجي ايلين فورال آيينداتوركمانچاي مقاوله سي روس وايران دولت لري آراسيندا باغلاندي.بو مقاوله ده آراز چاييني سرحد بللي ائده ره ك آذربايجانين چوخلو شهرلري و يئرلري شمالي حيصه ده روسيا يا وئريلدي. روس لار بو شهر لرين آدين دئييشيب و«كره پوستونو» عنوانينداآپارديق لاري پروسه ده اونلاردا ياشايان آذربايجانلي لاري (روس آقانـيز دير،قبول ائدين يوخــسا كوچون!) امـريله قارشي لاديلار. قالان آذربايجانلي لار عسگر ليك دن ـ دولتي ايش دن ـ تحصيل آلماقــدان و تامام سياسي ايش لردن معاف اولدولار! اونلارتكجه قرآن از برله مه ك ده ايذين لري وارايدي! هابئله 1847 ده يازيلان قانونا گوره هر 10 عائله دن بير اوغلان، هر 15عايله دن بير قيز روس بيگ لرينه وئرمه لي اولدو.1867 ده يئني بير« يئليز آوت پول »،سرحدبندليك،ايشه باشلادي و آذربايجان شهرلريني بير بيريندن آرالي سالماقا و اونلاردا، روس ـ ارمـني ـ كوچه ري چركس و جويوت و تاتارلاري يئرلشديرمه يه روس دولتي ساريسيندان داواملي ايش لر گئتدي.بو گونلرده البته گونئي آذربايجان قاجارلار الينده يوخسوللوق، چاره سيزليك وآغـير چئتين ليك لره ال به ياقـا ايدي وشمـال دا قارداشلارينــين باشينا گله ن بلالاري دويـماقا مجال تاپميردي. آنجاق شمالي آذربايجان و روس حاكميــتينده اولان يئرلرده پترول استحصا لي، ايش سيز گونئي لي لره،بير قاچاق يولو اولمــوشدور.استحصال اولان پتــرول روسيايا و آوروپايا گئده ركــن، ايشچـي لرينده آياقلاري بو اولكه لره آچيليب و دونيا باشقا بير دونيايميش،باشا دوشدولر.اونلارا باشچي ليق ائده ن ليدرلر،حربي ليدر يـوخ،بلكه بيلـگي لي و دوشونجه لي شاعيرلر،يازيچي لر اولمـــوش لار.1875ده اكينچي آديندا بوراخـيلان توركجه ده رگي او جمله دن دير«حسن ملك زاده»آنجاق بو ده رگي لر و يازي لاردا عثمانلي تورك لرين طرفيــن توتان آذربايجانلـي لار،دايما روس قاماندرلرينه معروض قاليب و آغير ضربه لر گوردولر.آنجاق بو سنه لرده آذربايجانلي لار آرتيق اوزلرينه ايناماقي و آرتيق باشقالاردان ال اوزمه يي اويره نيب ويئني سياسي ليدر بئجرتمه يه باشلاديــلار.علي مردان تويچوباشي ـ احمد آقا اوغلو ـ علي بيگ حسين زاده ـ محمد امين رسول زاده ـ نصيب بيگ يوسوف بيگدلي بو سئرادا ديلار.

آنجاق توركمانـچاي معاهده ايران دولتيني سياسي و اكونومو باخيميندان مطلق روس امپراطورلوغو آلتينا آپارميش دي و انگليز يئني بير يول تاپاراق،گونده بير طريقتي دين آدينا بو اولكه يه بوراخير دي.1844 ده باب ليك طريقتي بللي اولمايان بير يئردن ياراتدي. عدّميه آدلي طريقت ميرزا ملكم ساريسيندان قورولــدو.1892 ده شيخ جمال الدين افغاني اتحاد اسلام آديندا بير فرقه ياراتدي.حوضة بيداران آديندا يئني بير فرقه ياراندي.1896 دا بو فرقه نين آدامي ميرزا رضا كرماني ناصرالدين شاهي ترور ائتدي.

1855 ده انگليز گونئي سمت دن ايرانا داخل اولموشدو و چوخ حصه ني الده ائده رك پترول داشيماقا جان آتيردي. روس و انگليز بير طــرف دن اولكه نين تكجه ده يرلي يئري اولان آذربايجاني ساغماقا بير بير يله ياريشيرديلار. نهايت 1905 نجي ايل ده ستارخان مشروطه انقلابي ايچون تبريز ده قيام ائتدي.همين ايل ده سوسيال دموكرات تشكيلاتي تبريز ده قورولدو.1907 ده رسمي ليين اعلان ائتدي.اونلارين ايسته يي مشروطه حاكميتي ايدي و ايه رديل يله اولموردو،سيلاح لي دويوشمك گره كيردير.نهايت ايسته ديك لري تك مشروطه ني يئرينه يئتيرديلرستارخان 1914ده تهرانين اتابك باغيندا، ارمني لر و فارس لارساريسيندان الدورولدو و باقرخان 1916 نجي ايل ده قصر شيرين ده بير كورد الي له هلاك اولدو.(محمد اميني طالباني). همين ايللرده شما لــي آذربايجان،روس اوردي له، عثمانلي دان قاچان ارمني لره بير امن يئره چئويريلميش دير.آنجاق اورادا ياشايان آذربايجانلي لارا بو سياق(دوز يئيب دوزداني سينديران) خالق يله قونشولوقو ايسته ميرديلر.1905 ده احمد بيگ آقا اوغلو،دفاعي آدييندا بير جمعيت، ارمني لر هجومو برابرينده قوردو.1911 ده مساوات پارتيا سي قورولدو. اونلار (تورك له شمه ك ـ ايسلام لاشماق ـ معاصيرله شمه ك) شعارلار يله ميدانا گلديلر.گورجولر يله آلمانلي لار،ارمني لرله بلشويك لر،بيرله شيب و باكي ده مير يولونو انحصاراآلماق ايسته يير ديلر.لنين،«استفان شوماياني» آديندا بيريني «قافقاز فوق العاده كوميساري» مركزي باشچي ليقـي، باكوياگوندردي.شوماياني مسكويا بئله يازيركي(آنادولو شرقي يول لارين باغلاماق ايچون وقفقازتورك لرين حاصارا سالماق ايچون،بورادا بيرارمني حاكميتي قورولماسي لازم گورونور).بوناگوره ده شوماياني باكي بلديه مجلسي و كومـيسارليق سئچــگي سيني تئزه ساليب، بير پارا نومايش لرله باشارا بيلدي تورك لري بو ايكي مركزدن كنارا قويسون. 1918 مارت آييندا اوچ گونلوق دهشت لي بير قيرقين باكي شهرينده اوز وئردي. بو اوچ گون ده 10000 نفر آذربايجانلي اولومه معروض قالديلار.

11ماي 1918 ده شمالي قافقازيا اوزونو مستقل اعلان ائتدي. آذربايجان بو حيصه ده بللي اولان مستقل بير اولكه كيمي باكي ـ جاواد ـ گويجه ـ شاماخي ـ قوبا ـ لنكران ـ گنجه ـ جوانشير ـ شكي ـ ارس ـ قاراباغ ـ جبرائيل ـ زنگ زورـ قازاق ـ ايروان ـ نخجوان ـ شرورـ يئني بايزيد ـ تفليس ـ بورچالي ـ زاقاتالاتركيبينده تشكيل اولوردو.امريكا،فرانسا ،انگليز و ياپونيا(ژاپن) بو اولكه ني رسمي تانيميش لار.آمماروس قيزيل اردوسو آذربايجاني يئـني دن اشغال ائتمه يه جان آتير و سرحدلرده دايانيب دير.محمدامين رسول زاده اونلاريـــن آماج لارين دونه دونه خالقا چاتديرير.آمما دوشمان دا بوش دايانماميش دير.نريمان نريمان اف واسطه سيله بئله بير سوزو خالق ايچينده يايدي كي( روس اردوسو، تورك آنادولو اردوسونا حمايه ايچون ، آذربايجاندان گئچمه لي ديرآمما رسول زاده اونلارا مانع دير!).

نهايت 27 نيسان 1920 ده روس اوردوسو اولكــه يه داخل اولدو و آز مـدت ده آذربايجان دموكراتيك جمهوريتي سقوط ائتدي.بو اردو آنادولو اردوسونا يارديم ائتمه دي هئچ، ارمنستاني داها گئـنيش لنديرمه يه گوره ايرواني دا آليب اونلارا وئرديلر،آذربايجانلـــي لار مـيليون لار قده ر وارليق لارين قاطار واگــن لاريله مسكو وايا گوندريب،اونلارين اوستونده يازيرديلار: لنين يولداشا پرولتار ارمغاني!
گونئي آذربايجاندا بو ايللرده شيخ محمد خياباني باشچي ليقي له يئني بير مبارزه گئديردي.1920 نجي ايل ده او،آذربايجاندا «آزاد يـستان » دولتي ياراديب و بير ايل ده چوخلو خدمت لر ائتدي.تهران دولتي اونا قارشي دايانماقــا عوام خا لقـي بيرسلاح كيمي الده ائديب و فايدالانــدي .بئله ليك ده 1920 نجي ايل ده (سپتامبر آييندا) هميــن تبريزين عوام لاري عا لي قاپـو مركزينه هجوم گئتيريب وآزاديستان عضولرين قتله يئتيريب،شيخ محمد خياباني اولوب و آذربايجان يئني دن رضا خان پهلوي الينه دوشدو.

بو ايللرده محمد تقي خان پسيان انقلاب لارين آذربايجان ـ مازندران و خوراسان دا گورمه ك اولور و رضاخان ديكتاتورلوغو،يئنه كوردلردن فايدالاناراق اونو خوراساندا،حيدرخان عم اوغلونو مازندران دا هلاكته يئتيريب و 1914 نجي ايله كيمي آذربايجان شمالي و يا جنوبي اولاراق،روس و پهلوي اللرينده نفس چكمه يه بئله ايذنــي يوخ ايدي. بو ايل ده(1941) سيدجعفر پيشه وري باكي دان تبريزه گلير و گلجك رضاخان نوكرلري الي له توتولوب 11 ايل حبس خانادا قالانــدان سونرا،آزاد اولوب بو ايــل ده روس اردوسـو ايرانا هجوم گئتيريب.انگليز، رضاخاني بير آدايا سورگون ائتدي. پيشه وري دموكرات پارتياسيني يئني دن ايــشه ساليب و21 آذر ده آذربايجانــي فدرال اعــلان ائدير ومليت چي قوه لر له ايش بير ليه باشلايب و چــوخ ده يرلي ايش لر گورور. بو دونه تهراندا ايله شن پان فارسيست لر و اونلارين باشچي سي محمدرضا پـهلوي، پيشه وريه كمونيست ـ ماركسيست آدلاري قويماق لا اونو خالق آراسيندا از مه يه چاليشيرلار.آمريكا دولتـي دونيانين بو حيصه سينه بير قدرت مركزي اولاراق يئني آياق آچميشدي و هئچ كيمسه محمدرضا كيمــي بو باره ده اونا اويقون گورونموردو.او(آمريكا) روس اردوسونو قوغو ب و اونون برابرينده محمدرضا دان امتياز لار آلماقا قرارلاشديلار.ايكينجي دونيامحاربه سي قورتولان گونلرايدي و روس و امريكا دولت لري دونيا ني بولمــه يه سوز بيرليينه چاتميش لار.روس اردوسو جنوبي آذربايجاني و مازندراني ترك ائتمه يه سوز وئرير وگئري چكيلير.پهلوي اردوسو بيليردي آذربايجان يئني حاكميتينده سلاح لي اردو و ميليشيايوخدور،اوناگوره ده تعجيل له اورايا هجوم گئتيريب و آز مدت ده 25000 آذربايجانلي نـي، فــدراليسم طلبـينه گوره قتله يئتيريب و دالي جا ميليون لار آذربايجانلي ني اولكه لريندن كوچمه يه مجبور ائتدي.آنا ديــلينده يازمـاق، دانيشماق ،اوخوماق مطلق قاداغن اولدو وآذربايجاني فارسلاشديرماق وآريايي ائتمه ك محمدرضا نين اصيل پروژه سي سانيليردي.

آذربايجانين گوردويو گونللرده بلكه 1910 ـ 1920 ايللر داها يئني دن يازيليب و اوخومالي دير. بـو ايللرده روس دولت لري اوز سرحدلرين بلله نديرركن،تورپاقلاريندا اولان هرنه ياغي ، وحشي كـس لر ويا طايفا لارگورودو.دايانمادان اونلاري آذربايجانين باش سيز ولكه سينه بوراخيردي!جيلولارتوركيه تورپاقيندان وآسوري لريله گورجولرروس تورپاقيندان قوغولان لارايديلر.اونلار هرنه لرين اودوزان بيركس كيمي،هرنه يه بويون اولوب و دئمه ك هئــچ نوعي شرّدن جان قــاچيرتميرلار.اورمـو شهري،آباد و وارلي بير شهر اولاراق اونلارا ان ياخشي مركزسانيلير.ديگر طرف دن دوكتور شد،بارون آرادشز، مسيو قوژول، پاترياك مارشمعون، بارون آرمناك، آقا پطروس ـ آقا يوف ـ بارون هراند ـ ژنرال يو دينيچ،وارطن ارمني ـ ورتزرارمني ـ دوكتور نويان ـ ژنرال وادبولسكي ـ بارون ارمناق ـ بارون استاپانياس ـ اسحاق نصراني ـ مسترميلر،كلنل اشتـــولدر، سميتگو ـ دكتر اليس ـ بارون مناسي يانسن، بارون مناسكان ، مسيو مورو، ماژورايدي ـ بابايوف، بروت آقــا هركي ـ مرگور، جبرئيل بوداغيانس ، ويليام بيج ـ ژنرال پالتافيف ـ پتروس خان ياور ـ ژنرال تامـام چوف ـ ژنرال لبدينسكي ـ گورگيزارمني ـ گرد.آر. سي ـ نيكيتين ـ تراكايوف ـ بارون جر ماك ـ ژنرال چرنـوزبوف ـ پولونيك كوزمين ـ بارون قاراپت ـ ايوشه ـ خليفه مارونيه ـ ژنرال دنسترويل ـ مسيو دنسخا ـ عمــــرخان شكاك ـ ماژور فوكل ـ تومانيانس ـ سرهنگ شموييل ـ شيخ بارزان ـ شيخ عبدالقادر ـ سورن ارمـــــني ـ موسيونر سونتاق ـ شپلي ـ مسيو شاتل ـ كلنل شارديني و..... و يوزلرجه بئله شخص لرين تاپيلماسي،باتـــي آذربايجان دا هئچ ده تصادفي دئييل دير.هرگون شهرين بيرگوشه سينده يئني بيرمركز قورولدو. بو مركز لر طبّـــي يارديم ـ مذهبي مسيونرلره عايد ـ يتيم اوشاقلارا عايد ـ تحصيل اوزه ل مركزلري ـ خسته خانالار ـ عسگرخانالار ـ مكتب لر ـ كنسوللوق لار ـ تلگراف خانالار ـ منشي خانالار ـ آليش،وئريش عمومومركزلري ـ كمسيون مركزلري ـ قاچقين لار حمايه مركزي .... عنوان لاريله گورونورد يسه،سوزيوخ،آمـمــا اونــلارين اصيل ايــش لري سايي سيز ـ حساب سيز حربي آلت لر و مادي يارديم لار اوز آدامـــلارينا گوره ايدي. و اونــلارين آداملاري،نـــصراني لر ـ آسوري لر ـ كوردلر ـ ارمني لر ـ روس لار ـ انگليز لر ـ آلمانلي لار ـ كريستيان لار ـ جويوت لر ـ لازار لار ـ تاتارلار ـ چركس لر ـ نستوري لر ....... وسايره لره اولوردو.گومه لي بوراسي كي مثال كريستيان لارا عايد (كاتوليك لر ـ پروتستان لار ....) قول ـ قول برقرار مركز لر يارانير دي و ها بئله عنوان لارلا،اورمو دا ، بلكه بير عنوان سيز ائو،بئله قا لمايشدي.تكجه آدام سيز و باش سيز اولان لار، اورمــونون اصيل ما ليك لري اولان ،آذربايجانلي لاري ايدي! اونلارين مال ـ دولتي، جان لار ي و عائله لري، ارمني دن قورتولسايدي،كورت لردن قورتولمودو! ويا كوردلردن قورتولسايدي، آسوري لردن قورتولمــوردو! آنجاق اورمو بئله بير مركز لره بالاجالاشديقجا،اونلار ديگركندلره و شهرلره آياق آچديلار.

بئله حال داهركس اوزائششگيني سور ه ن كيمي سيميتگوكيمي آماج سيزيبركس،بــيرگون روس لار لا، ديگر گون انگليز لرله و يئري دوشدوقجا بئله تهران لا،بيرله شيب و آذربايجانلي لار،خصوص خوي وسلماس شهرينده قيرماق دان هئچ نه اسيرگمه دي.

بئله ليك ده،مـفلوك آذربايجانلي لار وارـ يوخ لارين اودوزموش،بيرحال دا كي مركزي دولت دن اونلارا يارديم بئله بيرتيكه چور ه ك چاتميردي،كندلرين،شهرلرين ترك ائتمه يه مجبورقاليب واوكس لركـي يول دا سورقونچو ياغي لره راست لاشميرديلار،وساغلام تبريزه،ماراغايا چاتيرديلار،اوزلريني اوغورلو سانـيرديلار.

تاريخ بيزي گوزله مه يه جك دير

آنجاق بو دئييله ن نوكته لر،تاريخ صحيفه لرينده آزدان ـ چوخ دان يازيلميش حادثه لردن عبارت دير و بير چوخلو حادثه لر واردير تاريخ چي لر اونلاري گورمه ييب لر،بلكه ده يازماقا ايذن لري اولمـاييب دير.

آمما بير اوتري باخيش دا گورونور كي مين لر شهر و كند،مين لر انسان، بو اولكه ده باغـيش لانيب و هلاك اولوب لار،گورونور كي بو اولكه نين گوزه ل وده يرلي طبيعتي،وارليق لاري وان اونملي سي اولان ژئوپولوتيك امكانلاري،يئنه ده طاماح كار استعمار چي لاري بورايا ساري چكيب، گئتيرمه ك ده دير.

بئله دوروم دا باشقالاري گورونمه ده قويوب و اونلاري سبب كار بيلمه ك بلكه بير ائيله دوغرو اولما سين نه دن كي بيزده اولان سهولرده واردير. يوز ايل دن آرتيق كولتوردن، مدنيت دن، ديل دن،ائل دن دونيادان آرا آچان ايكي آذربايجان،نورمال اولاراق بوگون بئله بيرخالقي يئتيريركي سياست دن،دوزگون علاقه لردن، ســـويــه لي اكونومــودان، اسلــوبلو حركت لردن و ديگر زامان طلب لريندن گئري قا لمــيــش حال دا، باشقـا لارين فـــيكيرلرينه ال آچماقا مجبور قا ليريق.بو گون سوزوموزو دئمه يه گوره و ايسته ك لريميزي يئرينه يئتيرمه يه گوره ، گئچميش يو لاري سيناماق بو ش يئره چاريق يرتماق دير.

بوگونون دورومون گره ك كي ايللر بوندان اونجه قاريش لاميش اولايديق وگئري قالديقيميزا گوره،داها سرعت لي وداها كسگين چاليشمالييق. بوگون بيلگيلي انسانلاراميدان وئره رك اونلاردان اويوت آلاراق بلكه بئله ديرگين بير دورمودان چيخيش يولو تاپماق اولسون.

تاريخ آياق ساليب،بيزي گوزله مه يه جك دير.بئله بيريولون يولچولاري دايانمادان،گئتمه لي ديلر.يوخسا دايانماق همين،آياق لار آلتيندا ازيلمه يه و داها آرتيق يئر اوزوندن خوارليق لا محو اولماقا راست لاشيــريق. وارليقينا اينانمايان خالق،باشقالاري نه ساياق اوز وارليقينا اينانديرا بيلير؟شعريازان خالق دان،شمشير توتماق توقعي سي سهو بيرتوقعي دير.و شعريله زامانين سئرت ليك لري هئچ اويقون گورونمور.يازي ميزي،اوزوموز يازما ساق ايــه ر،باشقالاري يقــين اوز ايسته ك لري كيمــي يازاجاق لار.بوباره ده اونلاردان نفرت و كين بسله مه ك يئرينه،آزجااولموش اولسادا اوزوموزه آجيق لاناق.بيزهاچان اوره ك دن وارليقيميزي هارايلاييب، اعلان ائتديك؟ هاچان جدي اولاراق باشيميزا گله ن بلالاري، باغيريب ديله گلديك؟ و هاچان بيرلـيك ده، ممكن بير يولا ساري آتديم آتديق؟

سون

يازي دا بو كيتاب لاردان فايدالانميشام:

1ـ الماسونيه منشئه الملك اسرائيل ـ محمد علي زعبي ـ بيروت
2 ـ قضايانا في الامم المتحده ـ خيري عماد
3ـ اضطهاد العرب،جامعه الدول العربيه ـ قاهره
4 ـ مشاهدات آمريكائيان مقيم تركيه ـ ليسيوس
5ـ كما ليسم در برابر متفقين ـ ام.پايارز ـ قسطنطنيه 1922
6ـ آلمان و ارامنه ـ ژي ليسيوس
7ـ خاطرات بيست و شش ماه در تركيه ـ اچ مورگانتو
8ـ بخاطر ارمنستان ـ پ كيلارد
9 ـ قانلي سنه لر ـ محمدسعيداردوبادي
10 ـ جنبش هاي ملي كرد و روابط ارامنه و كردها ـ كاروساسوني
11 ـ خاطرات آقا بيگ اف ـ ترجمه حسين ابوترابيان
12 ـ ارمني لر و ايران ـ ميرزا محمد بالا زاده ـ باكي 1993
13 ـ اورميه در محاربه عالم سوز ـ معتمدالوزراء
14 ـ وحشت در سقز ـ مصطفي تيمور زاده
15- The history of seyhonizm movment by: Dr.Alen Tayer
16- when prophets speak
by: Litman Rozental
17-Armanegan - Jahn Mari Karzo
18- The Emergence of Kurdish National ism -Texas University

 

     چهارصدسال پيش ( چهار قرن ) در حاليكه كشور و دولتي به نام روس و روسيه در نقشه ها و معادلات جهاني به چشم نمي خورد ، صفويان ، سلسله اي ترك تبار و آذربايجاني ، زمامدار امور كشور ايران بودند كه اعتبار و نام خويش را در سايه رشادتها و جانبازيهاي اين سلسله و مريدانش بدست آورده بود . در همين سالها بود كه ايوان چهارم ، سر عشيره ايل روس ، اولين دولت مستقل روسيه را به سبك ديگر كشورهاي جهان بوجود آورد و نام ايوان مخوف را برگزيد . ايوان با قتل عام و اشغال چند منطقه عشيره نشين همسايه توانست يك معادله سنگين اقتصادي را در مسير قفقاز – درياي خزر – هرات و نهايتا هند از آن خود سازد. با استفاده از اين اين ابزار معادلاتي ايوان توانست عشيره خود را قدرتمند و ثروتمند بنمايد . اما در همين اوان دماغه اميد نيك توسط واسگودوگاي پرتغالي كشف و راه تجارت ارزان تر و نزديك تري براي هند و اروپا ميسر گرديد.(1497). ايوان مخوف در برابر اين تهديد اشغال و تصرف قفقاز و راهيابي به هند را در سرلوحه كار خود قرار داد . فلذا در سال 1551 قازان را متصرف و قازانيان را قتل عام نمود . در 1553 ترخان را متصرف گرديد و براي اولين بار روسيه با درياي خزر هم مرز گرديد . در اين تاريخ شاه اسماعيل صفوي با بستن قرارداد آماسيه با امپراطوري عثماني امنيت كاملي را در منطقه خزر و قفقاز بوجود آورده بود.( بر طبق اين معاهده بخشي از آذربايجان غربي شامل ارزروم و قارص و... و نيز بخشي از كردستان امروز و كل منطقه بين النهرين – بخش شمالي گرجستان به دولت عثماني واگذار گرديده بودو در برابر ارمنستان – اردهان – كارتيل – كاخت و تمامي آذربايجان شرقي و غربي امروز به دولت ايران به انضمام اردبيل – آستارا و طالش واگذار گرديده بود .) فلذا در اين سال ها غرب درياي خزركلا دراختيارعثماني ها و شرق خزر منطقه خود مختار تركمنستان و چين بود . از اينرو هيچ مرز مشتركي بين ايران و روس وجود نداشت و خزر نيز به جهت كمبود وسايل دريايي به هيچوجه تهديدي به حساب نمي آمد . معهذا ايوان مخوف راهيابي به قفقاز و هند را در وصيت نامه خود قيد نمود .

     در سال 1561جنكينسون بعنوان اولين سفير تجاري روس به دربار شاه طهماسب صفوي در قزوين راهي شد . جنكينسون اصلا انگليسي بود و در مسكو شركت تجاري انگليس – مسكو را اداره ميكرد . با اين شروع اولين كشتي تجاري به نام جنكينسون در خزر راه اندازي شد . تجار روسي با سفر به محدوده دولت صفوي اخبار و اطلاعات بسياري را به دربار روس رساندند . در سال 1578 امپراطور عثماني با استفاده از ضعف دولت ايران به منطقه قفقاز حمله نمود و ارمنستان – قاراباغ – آذربايجان – تفليس – شيروان – شماخي – باكو و دربند را به اشغال خود در آورد . شاه محمد خدابنده كه در خود توان مقابله با عثماني را نمي ديد نامه اي به فئودور اول تزار روسيه نوشت و از وي در قبال عثماني كمك طلبيد . زماني جواب اين نامه به همراه سفير روس به دربار صفوي ميرسد كه شاه عباس كبير به سلطنت رسيده است . در اين سال اتحاد اتريش + روسيه + ايران بر عليه عثماني منعقد ميگردد و در سال 1610 نيروهاي عثماني از مناطق اشغالي بيرون رانده ميشوند . اما پس از آزاذ سازي اين مناطق دولت روسيه راسا با دولت عثماني معاهده اي مي بندد و در سال 1613 با اجراي اين معاهده بخشي از خاك ايران به دولت روسيه ملحق و باقي به ايران داده ميشود . بدين ترتيب اولين مرز خاكي بين ايران و روسيه در سال 1613 پديد مي آيد .

     پس از شاه عباس شاه سلطان حسين به سلطنت ميرسد . او چندان كاري و آزموده نيست درحاليكه در روسيه پطر كبير به سلطنت ميرسد و آماده كشور گشايي هاي زيادي هم هست . در 1709 لزگي ها با حمايت روسيه شماخي را متصرف ميشوند و در اين بين شاهزاده اي روسي به نام چركاسكي به هلاكت ميرسد . لزگي ها پس از رسيدن به قدرت بناي نافرماني از روسيه را مي گذارند . در 1720 محمد افغان اصفهان را متصرف ميشود . دولت روسيه با دريافت خبر تصرف پايتخت صفويه ، شصت هزار نيروي روسي را به نام حمايت از ارامنه در مقابل لزگي ها و ازبك ها به دربند و باكو اعزام ميدارد . در 1723 معاهده گيلان بين ايران و روسيه منعقد و گيلان و مازندران و دربند به روسيه واگذار ميگردد . دولت روسيه كه براي تصرف اين همه منطقه هيچ هزينه اي را متحمل نميشود در خاتمه هر اشغال ايران را وادار به انعقاد قراردادي فورماليته مينمايد . پس از به قدرت رسيدن نادر شاه افشار در ايران در 1732 معاهده رشت بين نادر شاه و آنا امپراطريس روس منعقد و بر طبق آن بخشي از طالش و آستارا و لنكران به روسيه تعلق مي يابد . معاهده گنجه در سال 1736 بسته ميشود . در اين معاهده گيلان و مازندران تخليه ميشود ولي دربند و باكو همچنان در اشغال روس ميماند . پس از قتل نادر شاه ، ايركلي فرمانده انتصابي نادر در گرجستان راسا با دولت روسيه وارد معامله شده و از كاترين تقاضاي حمايت مينمايد . (1783) تا سال 1795 كه آقا محمد خان قاجار به گرجستان لشگر گشي مينمايد اريكلي زمامدار گرجستان و حافظ منافع روسيه در منطقه است . در اين سال قواي قاجار گرجستان را متصرف و نيروهاي روسي را بيرون ميرانند . در 1796 قواي روس به تلافي اين شكست دربند – باكو – طالش – گنجه – رود ارس – و دشت مغان را به تصرف در مي آورند . در همين اوان كاترين ميميرد و پل اول جانشين وي قواي روس را از سرزمين هاي اشغالي فرا ميخواند . گرگين والي گرجستان در برابر حمايت روس تفليس را به روسيه مي بخشد بدين ترتيب در 1801 گرجستان رسما به روسيه ملحق ميگردد .

      در 1803 پل اول گنجه را اشغال و ضميمه گرجستان و سپس ژنرال تسي تسيانف را حاكم و والي گرجستان مينمايد . در اين تاريخ پادشاه ايران فتعلي شاه قاجار است كه با نزديك شدن دشمن به مرزهاي شمالي، تهران را به مقصد اصفهان ترك و وليعهد عباس ميرزا را به مقابله با دشمن ميفرستد . انگلستان كه از تضعيف روس و ايران و عثماني نهايت سودجويي را ميبرد ، نسبت به ترغيب و تشويق ايران براي ادامه جنگ از هيچ كوششي فروگذار نيست . نيرو واسلحه به كمك قواي ايران مي فرستد.اما با ظهور ناپلئون در فرانسه انگلستان احساس نياز به دوستي و اتحاد روسيه مينمايد از اينرو به ناگهان نيروهاي خود را از اردوي عباس ميرزا بيرون آورده و قواي شكست خورده ايران را وادار به عقد قرارداد گلستان در 21 اكتبر 1813در ناحيه گلستان از توابع قاراباغ مينمايد .الكساندر امپراطور روسيه به ميرزا ابوالحسن خان نماينده ايران اظهار ميدارد : اراضي مورد بحث دولت ايران با رضايت خود اهالي به اشغال در آمده است از اينرو دولت ايران نبايد به استرداد ذره اي از اين مناطق اميدوار باشد ! « دقيقا موردي كه امروزه در خصوص قاراباغ بيان ميگردد » معاهده گلستان در يك مقدمه و يازده فصل بسته ميگردد و بر طبق آن : اراضي اشغال شده قاراباغ – گنجه – شكي – شيروان – قبه – دربند – باكو – طالش – تمامي گرجستان و داغستان به انضمام تمامي شهر ها و روستاهاي حومه به روسيه ملحق ميگردد . // روسيه متعهد ميشود كه حمايت مستمر از شاه ايران و ولايتعهد وي در برابر تجاوزات بيگانه و شورشهاي داخلي بنمايد .// كشتيراني تجاري در درياي خزر براي هر دو دولت منظور و كشتيهاي جنگي تنها به دولت روسيه مجاز ميگردد .// حق گمرگي روسيه به 5% كاهش و بقيه عوايدات كلا حذف ميگردند . // اسرا مبادله و فراريان بخشوده ميگردند .

     از ساكنين مناطق اشغال شده مرتبا گزارشهايي از قتل و غارت و شكنجه و مصادره اموال و نواميس به گوش ميرسد . ناپلئون سقوط نموده و انگلستان مجددا با ايران بر عليه روسيه متحد ميگردد و اتحاد 1814 را ميبندد . در 1817 دولت روسيه هيئتي را به جهت اعتراض به نفوذ بيش از حد انگلستان در ايران به دربار اعزام مينمايد . اما شاه اهميتي نميدهد . روسها محال گويجه را تصرف ميكنند . علماي ديني حكم جهاد ميدهند . انگلستان در حمايت از اين حكم وسايل جنگي در اختيار ايران قرار ميدهد . عباس ميرزا دوباره عازم جنگ ميشود . اما در ناحيه شمكور از توابع گنجه از قواي روس شكست ميخورد .روسيه ايروان را متصرف و به سوي ديگر مناطق پيشروي مينمايد .دولت انگليس كه گرجي ها و ارامنه را متحد روسيه مي بيند دوباره ايران را به عقد قرارداد و ترك جنگ واميدارد . در 10 فوريه 1828 عهد نامه تركمانچاي بين ايران و روس بسته ميشود .متن قرارداد را سرجان مك دونالدانگليسي به تحريردرمي آورد . عهد نامه تركمانچاي دوفقره عهد نامه سياسي و تجاري بود . عهد نامه سياسي در 16 بند مختصرا چنين است : صلح بين دو دولت // الغاي عهد نامه گلستان و جايگزيني عهد نامه جديد به جاي آن // واگذاري ايروان و نخجوان به روسيه //تعيين خط سرحدي // واگذاري اهالي بدوي و غيره نواحي ممالك و جزاير و جبال قفقاز و درياي خزر به دولت روسيه // پرداخت ده كرور تومان خسارت جنگ به روسيه // كمك روسيه به ولايتعهدي عباس ميرزا // حركت كشتي هاي تجاري در خزر براي هر دو دولت و حركت كشتي هاي جنگي فقط در امتياز روسيه // احترام به وزرا و سفراو فرستاده هاي طرفين // عهد قرارداد تجاري // اعاده مطالبات اتباع طرفين // دادن مهلت سه ساله به ساكنان دو سوي رود ارس براي انتقال اموال خود « حسين خان سردار سابق ايروان و حسن خان برادر وي و كريم خان سردار سابق نخجوان از اين بند مستثني هستند و حق انتقال ندارند » // آزادي اسرا // اعاده فراري ها و ترانس فوژهاي مخالف روسيه كه ساكن محدوده رود ارس – رود چهريق – درياچه اورمي – رود چغور و رود قيزل اوزن الي مصب درياي خزر هستند به دولت روسيه .. دولت روسيه هم متعهد ميشود مخالفان ايران را اجازه اسكان در ايروان و نخجوان و قاراباغ ندهد الا خان ها و بيگ ها و ملاها // كساني كه خواهان رفتن به روسيه هستند يك سال مهلت براي حمل اموال منقول و پنج سال مهلت براي حمل اموال غير منقول داشته باشند // امضاي معاهده تا چهارماه بعد از تقرير // « به تاريخ دهم ماه فوريه سال خجسته فال سنه 1828 مطابق پنجم شعبان سنه 1243 هجري در تركمانچاي تحرير شد ...!!!»

معاهده تجاري تركمانچاي نيز كه دست كمي از اين معاهده ندارد در هشت فصل تنظيم و امضا گرديد .

     از اين تاريخ ( 1828) تا سال 1917 كه انقلاب بورژوا دموكراتيك در روسيه بوقوع پيوست همواره منطقه قفقاز و شمالغرب و شمال ايران مورد معاملات و زد و بند هاي رسمي و غير رسمي مابين حاكمان و خوانين و سرداران و سفيران قرار ميگيرد . با انقلاب اكتبر 1917 كليه قرارداهاي تزار از سوي اين دولت انقلابي يكجانبه ملغي ميگردد و تصريحا موافقت نامه هاي 1905 و 1915 قيد ميگردد . ( 1907 – اوت – تقسيم ايران بين انگلستان و روسيه // 1915 – مارس – اتحاد انگليس و فرانسه و روسيه در اشغال تنگه هاي بوسفور و داردانل و اشغال قفقاز و استانبول //) در 19 دسامبر 1917 دولت جديد شوروي و آلمان و عثماني كشورهاي ايران و افغانستان را مستقل اعلام نموده و نيروهاي روسي و عثماني قرار ترك خاك ايران را مي نهند . اما ژنرال باراتف فرمانده قواي روس در ايران كميته ارتش انقلابي را در انزلي و قزوين تشكيل داده و با قواي موافق خود كه بالغ بر 75 هزار نفر ميشوند به قواي انگليسي ملحق ميگردد .بدين ترتيب در سال 1918 كشور ايران كلا به اشغال انگليس در مي آيد . براوين كنسول سابق جكومت تزار در خوي اين بار بعنوان سفير دولت انقلابي روس به تهران مي آيد اما اتر سفير سابق روسيه حاضر به ترك مقام خود نميشود . انگلستان در حمايت از اتر دولت ايران را وادار به اخراج براوين از ايران مينمايد . عليرغم اينكه براوين رسما در مطبوعات كشور خبر از الغاي معاهدات تزاري را ميدهد اما چون انگلستان راضي به نزديكي ايران و دولت انقلابي روسيه نيست براوين را در آوريل 1918 مجبور به ترك تهران مينمايد . يك ماه بعد وي در غزنين بدست ماموران انگليسي به قتل ميرسد . اين بار حكومت انقلابي ، كولوميتسف را بعنوان سفير با هيئتي عازم ايران ميكند اما قواي انگليس بر آنها حمله برده و كولوميتسف موفق به فرار ميشود . 0عليرغم اين حركات دولت جديد روسيه كه حالا شوروي ناميده ميشود قواي خود را از ايران خارج ميسازد .و در ضمن از اتحاد هاي سابق تزاري بر عليه ايران رسما خود را كنار ميكشد . آلمان با استفاده از خلا نيرو قفقاز را تحت الحمايه خود قرار ميدهد . در اين تارخ ( 16اوت 1918) وثوق الدوله به رياست كابينه منصوب ميگردد . كولوميتسف اين بار با اعتبار نامه رسمي از سوي لنين به تهران اعزام ميشود . اما در بندر گز به اشاره انگليس ها بدست قزاق ها كشته ميشود . در همين تاريخ است كه مساوات چي ها در آذربايجان– منشويك هادرگرجستان وداشناك ها درارمنستان تشكيل دولت مستقل داده اند و همزمان اتحاد جمهوري فدرال سرزمين هاي قفقاز را بوجود آورد  اند . وثوق الدوله بلافاصله بدستور انگليس نماينده به اين سه جمهوري ميفرستد . در همين اوان چهل هزار گروه چكسلواكي كه بلاتكليف مانده اند به ارتش شوروي مي پيوندند . فرانسه آنها را تحت الحمايه خود قرار داده و به جنگ با آلمان فرا ميخواند . ژاپن و آمريكا كه وارد جنگ شده اند بندر ولاديوستك را كه مركز مهمات شوروي به حساب مي آيد تصرف ميكنند . انگلستان نيز راه آهن ايركوتسك و كولچاك را اشغال و راه شمال را كلا مي بندد . دولت انقلابي شوروي گرفتار متفقين از سويي و شورشهاي داخلي از سوي ديگر ميگردد . اما نهايتا با اتحاد نيروهايش در نيمه دوم سال 1919 متفقين را بيرون و ارتش سرخ را به رياست تروتسكي تشكيل ميدهد . در 17 آوريل 1920 ارتش سرخ آذربايجان را اشغال و مساوات چي هارا به قتل ميرساند . در 1921 گرجستان و ارمنستان را نيز اشغال و ضميمه اتحاد جماهير شوروي مينمايد . قواي ژاپن و آمريكا و انگلستان مجبور به ترك قفقاز ميگردند . اما ژنرال دنيكين روسي با 15 فروند كشتي جنگي از ساحل باكو به ساحل انزلي فرود مي آيد . وي از مخالفان سرسخت انقلاب سرخ و طرفدار تزار بود . وثوق الدوله ( انگلستان ) از دينكين حمايت ميكنند . هواپيماهاي شوروي انزلي را بمباران مينمايند . و پس از فراري دادن دينكين به بهانه تعقيب وي وارد گيلان شده و آنجا را اشغال مينمايند . همزمان شوروي حركات ميرزا كوچك خان را به رسميت ميشناسد.اولين گنگره ملل شرق در باكو به سال 1920 تشكيل ميشود . پيشنهاد گنگره چنين است : اگر بخواهيم انگلستان را از كمك به قواي ضد انقلاب باز داريم و دنيا را وادار به رسميت دادن به انقلاب بلشويكي بنماييم بايد كه در ممالك خاورميانه مخصوصا در هند توليد انقلاب هاي كارگري با تحريك تمايلات ملي بنماييم ...

     از اينرو دولت شوروي ابتدا در قراردادي 9 ماده اي با ميرزا كوچك خان در 1920 جمهوري شوروي گيلان را تشكيل داده و به رسميت ميشناسد . و سپس آنها را آماده حمله به تهران مينمايد . حيدر خان عم اوغلو در اعتراض به اين قرارداد نهضت را ترك مينمايد اما در بين راه گرفتار و بدست ميرزا كوچك خان به قتل ميرسد . آنچه كه در اين تاريخ در آذربايجان جريان دارد نهضت شيخ محمد خياباني است كه خواستار استقلال آذربايجان بدون وابستگي به شوروي و تهران است . انگلستان كه شرايط را بر وقف مراد نمي بيند وثوق الدوله را وا ميدارد كه باب مذاكره با شوروي را بگشايد . بند اول تقاضاي ايران چنين است : تمايل ايران نسبت به برقراري روابط ديپلوماسي با جمهوري فدراتيو شوروي سوسيالستي و جمهوري سوسياليستي آذربايجان و تقاضاي تاسيس نمايندگي هاي سياسي در مسكو و باكو ! البته شرايط بين الملل و داخلي ايران امكان ادامه اين مذاكرات را نمي دهد و وثوق الدوله عزل و مشيرالدوله جانشين وي ميشود . مشيرالدوله تحت فشار افكار عمومي قرارداد 1919 را معلق و عليقلي خان انصاري را به سمت سفير ايران راهي مسكو مينمايد . عهد نامه مودت بين ايران و شوروي نوشته ميشود اما با عزل مشيرالدوله و نصب سپهدار اعظم امضاي اين عهد نامه تا تاريخ 26 فوريه 1921 به تعويق مي افتد . مشاورالملك بعنوان سفير ايران در مسكو انتخاب و رتشيتن سفير مسكودرتهران تعيين ميشود . اما در مرز از ورود رتشيتن ممانعت به عمل ميايد و شرط تخليه قواي روس از انزلي و گيلان به وي گوشزد ميشود . رتشيتن نيز شرط تخليه ايران از قواي انگليسي را ياد اور ميگردد . نهايتا در ماه مه 1921 قواي رزمي انگليسي از ايران خارج و در 25 اوريل رتشيتن وارد تهران ميشود و مورد استقبال بي نظيري از سوي مردم قرار ميگيرد .

     عهد نامه مودت بدين شرح ( مختصرا ) بين دولتين امضا ميگردد : لغو قراردادهاي سابق // لغو معاهده 1907// اعاده جزاير عاشوراده – گرگان – و فيروزه به ايران و اعاده سرخس به شوروي // لغو كمك رساني به كمونيست هاي گيلاني // ممانعت از فعاليت افراد و گروهها بر ضد دو كشور مورد معاهده // عدم حضور قواي كشور ثالث در ايران و اجازه حضور قواي سرخ در اين صورت در ايران // عدم حضور قوا و اتباع كشور ثالث در خزر // بخشش كليه طلب هاي روسيه از ايران // بخشش كليه اموال روسيه در داخل ايران به دولت ايران // بخشش راه شوسه انزلي – تهران و قزوين – همدان و راه اهن جلفا – تبريز و صوفيان – درياچه اورميه و اسكله ها و وسايل موجود در درياي اورميه و خطوط تلگراف و تلفن بندر انزلي و مال التجاره ها و بنا هاي موجود در رشت به ايران // حق كشتيراني مساوي در خزر براي طرفين // بخشش كليه حقوق به غير از شيلات خزر به ايران // عدم واگذاري بهره برداري از عوائد روزميني و زير زميني استانهاي خراسان شمالي – مازندران – گيلان – آذربايجان شرقي و غربي و اردبيل به دولت غير // واگذاري امتياز شيلات ايران به مدت 25 سال به شوروي // واگذاري مراكز مذهبي ارتدوكس اورميه به ايران // لغو معاهده تركمانچاي // معافيت اتباع دوكشور از خدمت نظام و عوارض نظامي در خاك طرفين مقابل // تابعيت تردد با قوانين بين المللي // تهيه قراردادهاي تجاري مستقل از اين معاهده // ( اين قرارداد تا 1989 پابرجابود)صادرات كالاهاي ايراني از شوروي ولي منع واردات كالا از اين خاك // تشكيل خط تلگراف و تلفن فيمابين // تشكيل سفارتخانه و نماينگان مختار // تشكيل كنسولگري // تصويب قرارداد تا سه ماه //تصويب قرارداد در دونسخه روسي و فارسي // اين عهد نامه از تاريخ امضا قابل اجراست « 26 بند » .

      البته اين عهد نامه در تاريخ 10 نوامبر 1979 توسط شوراي انقلاب اسلامي ايران يكجانبه لغو گرديد .

.................

     آذربايجان بعنوان وسيع ترين خطه موجود در قفقاز بدين ترتيب در عرض چهار قرن بيش از چهل سركوب – تجاوز – تعدي – انقلاب – تشنج – قتل عام – اشغال ..... را پشت سر گذاشته است . البته اگرچه شرح اين چهارقرن بسيار خلاصه ارائه شد اما فجايعي كه مردم آذربايجان از اين طريق متحمل گرديده اند شامل هر روز و هر ساعت اين ملت مظلوم ميگردد . در اين طريق است كه شهرهاي آذربايجان گاه تا سي بار مورد معامله حاكمان و استعمارگران قرار گرفته شده است . و از اين رو ميتوان شرايط مردمان و اهالي اين شهر ها و روستا هارا متصور شد كه چگونه هر روز و هر ساعت مجبور به تحمل بي عرضگي هاي شاهان تهران نشين و زورگويي هاي همسايگان و مهاجمان ميشوند . نفوس آذربايجاني هايي كه در اين مجادلات ناخواسته به هلاكت رسيده اند واقعا غير قابل شمارش است . چرا كه حتي امروز هم خانواده هاي آذربايجاني آمار وسيعي از اقوام و آشنايان كشته شده يا مفقود شده را در خاطر خود دارند . مرزبندي هاي استعماري باعث جداشدن شهرها و روستا ها حتي ، از يكديگر گشته اند و از اينروست كه « جدايي » امروزه بعنوان درد عظيم اين ملت محفوظ ميگردد . و از اينروست كه امروزه ديازپوراي آذربايجاني بعد از ديازپوراي يهود بيشترين آمار را به خود اختصاص داده است . آذربايجان امروز كه فقط يك ششم از خاك چهار قرن پيش خود را داراست هنوز هم از تعرضات و معاملات نتوانسته است رهايي يابد و شايد تدبيرهاي استعمارگران در محو كامل اين منطقه ترك مسلمان نشين از هويت اصلي خويش و اشغال بي دردسر آن هنوز هم در پروسه هاي آنان جاي اول را دارد . با وقوع حوادث قاراباغ و افغانستان و عراق و كركوك هيچ تضميني وجود ندارد كه باقي مانده نام آذربايجان نيز در آينده اي غير قابل پيش بيني در راس معاملات مجدد سياسي امپرياليستهاو استعمارگران قرن حاضر قرار بگيرد . مردم آذربايجان كه همواره در طول قرون گذشته با انگ هاي متعدد از صحنه هاي سياسي دور گرديده اند عملا در اين همه معاملات هيچ نقشي را عهده دار نبودند و تنها متحمل شديدترين زيانهاي مالي و جاني و روحي گرديده اند و حتي تاريخ نگاري صحيح هم از آنان دريغ گرديده است . هدف عمده استعمارگران كهنه پا و نوپا در وحله اول دور نگاهداشتن مردمان منطقه از آگاهي ها و شعورهايي است كه آنها را به حق مسلم خويش آشنا و مصمم ميسازد . از اينرو در مبارزه با اين استعمارگران تنها بايد با افزودن بر آگاهي و شعور خويش و ديگران مصصم تر بود و ترديدي نداشت كه سلاح آگاهي بسيار برنده تراز هر سلاح ديگري است .

     در خاتمه از پژوهنده هاي عزيز تقاضا دارم نسبت به شرح كامل معاهداتي كه به نحوي از آنها در سرنوشت ملل مظلوم منطقه تاثيرگذار بوده اند تحقيق و مطالب مبسوطي را ارائه نمايند .   

24 آوريل هر سال گروهي از ارامنه به بهانه آنچه كه نسل كشي ارامنه در مناطق مسلمان نشين قلمداد مي‌گردد؛ به راهپيمايي و تظاهرات پرداخته و عليه تركهاي مسلمان شعار مي‌دهند. ولي واقعيت قضيه چه مي‌باشد؟
از اوايل قرن بيستم، ارامنه متعصب شروع به تحركات خشن نموده و در سال 1905 م جنگ سراسري بر عليه مسلمانان قفقاز شروع كرده و مشغول پاكسازي منطقه‌اي كه آنرا “ارمنستان بزرگ” مي‌نامند؛ كردند. عليرغم سركوب سريع اين شورش، افراطيون ارمني تا شروع جنگ جهاني اول (1914 م) گهگاهي به فاليتهاي ضد اسلامي دست زده و هراز چندگاهي به اعمال تروريستي مي‌پرداختند. تا اينكه با شروع جنگ حهاني اول، ارامنه ساكن عثماني و ساير مناطق اسلامي نيز وارد دسته‌بندي‌هاي سياسي – نظامي منطقه شده و با ورود به اتحاديه ضد اسلامي، روس، انگليس و فرانسه، عليه دولت اسلامي عثماني دست به اقداماتي زدند كه شرح جزئيات، در كتاب “تاريخ ارمنستان” هراند پاسرماچيان، به وضوح مشهود است.
اقدامات تحريك‌آميز ارامنه اگرچه نتوانست در سرنوشت نهايي جنگ تاثيري بگذارد ولي تا حدي فكر قشون عثماني را به خود مشغول كرد. بنابراين دولت عثماني ابتدا به جمع‌آوري اسلحه ارامنه عثماني پرداخت تا از اين اسلحه‌ها عليه عثماني استفاده نشود. سپس چون اين اقدام كارساز نسد؛ شروع به انتقال ارامنه به پشت جبهه‌هاي جنگ نمودند. در اين حين جمع كثيري از آنها كه درصدد پيكار با عثماني‌ها در جبهه متحد با روسها بودند شكست خورده به روسيه و يا آذربايجان (مناطق غربي آن اورميه، سلماس، سولدوز) كه آن زمان در اشغال روسها بود فرار كرده و از طرف مردم آذربايجان عليرغم شرايط سخت جنگي، پناه داده شدند و مردم آذربايجان با اين رفتار خويش ديگر بار روحيه نوع پروري و انسان دوستي خود را - عليرغم دشمني ارامنه با آنها- نشان دادند.
با ورود مسيحيان (مركب از ارامنه و آسوري‌ها) به اورميه و سلماس عملا صدهزار نفر مسيحي وارد آذربايجان شد و تركيب حاكم بر منطقه كاملا به نفع مسيحيان عوض گرديد. كنسول روس در اروميه (نيكيتين) همراه با نمايندگان سياسي فرانسه و انگليس ومسيونرهاي ظاهرا مذهبي از افراد تحت‌الحمايه مسيحي خويش، قشون مسيحي به استعداد 4 گردان تيرانداز آسوري، 2 گردان تيرانداز ارمني با چهارتوپ كوهستاني، سيصد سوار، يك گروهان مسلسل و يك سرويس تلگرافي تشكيل دادند.
قشون مسيحي استقرار خويش بر قسمت غربي آذربايجان را با كشتار اهالي در روز آخرين چهارشنبه سال 1297 شمسي اعلام كرده و پس از سه روز كشتار مردم و تسليم اهالي اورميه پايان يافت. پس از چند روز سلماس نيز به تصرف مسيحيانن كه در آذربايجان آنها را “جيلو” مي‌نامند؛ درآمده و مسيحيان شروع به تصفيه قومي منطقه از ترك مسلمان به مسيحي كردند. كه خوشبختانه مصائب و مشكلات مردم اورميه بيش از چهار – پنج ماه طول نكشيده و قشون عثماني آزادسازي مناطق غربي آذربايجان را وجهه همت خويش قرار داده و در تابستان سال 1298 شمسي، مسيحيان، سلماس و اورميه را طي جنگ با عثماني ها تخليه و به سوي بغداد – محل استقرار انگليسيها – متواري شدند.
در اين فاجعه هولناك انساني ، بيش از يكصدهزار نفر آذربايجاني در اورميه و سلماس و سولدوز و قوشاچاي توسط ارامنه و آسوري‌ها قتل عام شدند. حال پرسش اينجاست كه آيا 24 آوريل، سمبل كشتار مسلمانان اورميه و سلماس مي‌باشد يا ارامنه مهاجم؟

دكترتوحيد ملك زاده

 

ارامنه‌اي كه در سال 1978 به مناسبت يكصدوپنجاهمين سالگرد مهاجرت خود از ايران به آذربايجان، در قره‌باغ كوهستاني بناي يادبود برافراشتند، طي دو قرن اخير با هدف تحقق آرمان خيالي"ارمنستان بزرگ" در اراضي تاريخي آذربايجان، با كمك هواداران خارجي خود سياست مستمر اشغالگري عليه آذربايجان را تعقيب كرده و هر از چند گاهي براي نيل به اين هدف مكارانه، از ارتكاب جنايات بشري چون ترور، كشتار جمعي، اخراج و نسل كشي نيز ابايي نداشته‌اند.

اسناد متعدد تاريخي ثابت مي‌كند كه ميليونها نفر آذربايجاني كه در سال‌هاي 1905 تا 1907، 1918 تا 1920 و 1948 تا 1953 در اراضي تاريخي – ملي خود در قفقاز بارها هدف سياست پاك‌سازي قومي و نسل كشي واقع شدند، به صورت دسته جمعي به قتل رسيده و از سرزمين‌هاي آبا و اجدادي خود اخراج شده‌اند.

نهايتا، طرح ادعاهاي بي اساس ارضي عليه آذربايجان و فعاليت‌هاي جدايي طلبانه ارامنه از سال 1988 به بعد مجددا شدت گرفته و به فتنه قره باغ كوهستاني كه بر هيچ پايه و اساس تاريخي، سياسي و قومي استوار نيست، دامن زده شد. طي سال‌هاي 1988 تا 1989 بيش از 250 هزار نفر آذربايجاني كه در اراضي ملي – تاريخي خود مي‌زيستند، تا آخرين نفر از ارمنستان اخراج شده و صدها نفر از ساكنين غيرنظامي، وحشيانه به قتل رسيدند.

جدايي طلبي ارمني كه در سال 1988 در قره باغ كوهستاني، اين قلمرو تاريخي آذربايجان آغاز گشت، به جنگ تحميلي ارمنستان عليه آذربايجان تبديل شد. در نتيجه سياست تجاوزكارانه ارمنستان كه به قوانين بين‌المللي و اصول و موازين حقوق بين‌المللي اعتنايي نشان نمي‌دهد، بيست درصد از خاك آذربايجان، از جمله هفت شهرستان كه در تقسيمات كشوري جزء قره باغ كوهستاني محسوب نمي‌شود، از سوي نيروهاي مسلح ارمنستان اشغال شده، بيش از يك ميليون نفر آذربايجاني از موطن آباء و اجدادي خود وحشيانه اخراج شده، دهها هزار انسان به قتل رسيده، معلول شده و يا به اسارت برده شدند. صدها منطقه مسكوني، هزاران واحد از ابنيه فرهنگي – اجتماعي، مؤسسات آموزشي و بهداشتي، آثار تاريخي و فرهنگي، مساجد و عبادت گاهها، قبرستان‌ها و …. با خاك يكسان شده و هدف ونداليسم بي سابقه ارمني واقع شدند.

در نتيجه وحشي گري ارامنه، فاجعه نسل كشي خوجالي كه در شهر خوجالي قره باغ كوهستاني رخ داد نيز در رديف وحشتناك‌ترين فجايع جهان جاي گرفت.

دسته‌هاي مسلح ارمني در بامداد 26 فوريه سال 1922 با مشاركت مستقيم لشكر 366 شوروي سابق كه در آن برهه در شهر خان كندي (استپان كرت) قره باغ كوهستاني مستقر بود، به شهر خوجالي كه حدود هفت هزار نفر آذربايجاني در آن سكونت داشتند، حمله كردند. قلدرهاي سركش ارمني با كمك هواداران مزدور خارجي خود، در همين شب با پشتيباني بخش وسيعي از وسايط سنگين نظامي متعلق به لشكر 366، شهر خوجالي كاملا نابود شده و به آتش كشيده شد.
اهالي غيرنظامي و غيرمسلح هدف قتل عام وحشيانه واقع شدند، كودكان، زنان، افراد سالمند و بيمار با سفاكي غيرقابل تصوري به قتل رسيدند. ارمني‌ها در آخرين سالهاي قرن بيستم، جنايت تاريخي ديگري – نسل كشي خوجالي – را پديد آوردند.

در نتيجه نسل كشي خوجالي 613 نفر كشته شده و 1275 نفر از اهالي به اسارت برده شدند. از سرنوشت 150 نفر از اين اسرا، هنوز نيز اطلاعي در دست نيست. در نتيجه اين فاجعه بيش از 1000 نفر از اهالي غيرنظامي با اصابت گلوله مستقيم، با درجات مختلف بدني معلول شدند. 106 نفر از كشته شدگان، زنان، 83 نفر كودك خردسال و 70 نفر پير كهنسال بودند. 76 نفر از معلولين را پسران و دختران نابالغ تشكيل مي‌دهند. در نتيجه اين جنايت نظامي – سياسي ، 6 خانواده كاملا نابود شده، 25 كودك هر دو والدين، 130 كودك نيز يكي از والدين خود را از دست دادند. 56 نفر از كشته شدگان با درنده خويي و بي رحمي وحشيانه‌اي به قتل رسيدند. آنان زنده زنده در آتش سوزانده شده، سرهايشان بريده شده، پوست بدنشان كنده، چشمان كودكان خردسال از حدقه بيرون آورده شده و شكم زنان حامله با سرنيزه پاره پاره شده بود.